Το Ιράν στο μεταίχμιο
Γράφει ο
ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΝΕΑΡΧΟΥ
Πρέσβυς ε.τ.
Τι θα γίνει στο Ιράν; Αυτό το ερώτημα είναι στα χείλη όλων, ενώ αναμένεται κάποιου είδους Αμερικανική επέμβαση, σύμφωνα με όσα λέει ο Αμερικανός Πρόεδρος Τραμπ. Εν τω μεταξύ, οι διαδηλώσεις, παρά την άγρια, αιματηρή καταστολή, συνεχίζονται και η επιδιωκόμενη από το καθεστώς αποκατάσταση της τάξεως δεν φαίνεται να επιτυγχάνεται.
Τι συμβαίνει στο Ιράν; Είναι προφανές ότι το θρησκευτικό καθεστώς, που επεβλήθη από τους μουλάδες από το μακρινό 1979, αντιμετωπίζει σήμερα μεγάλη δυσανεξία από τον λαό του Ιράν και ιδίως από τις νέες γενιές. Κοντά στους περιορισμούς που επιβάλλει ο Ισλαμιστικός χαρακτήρας του καθεστώτος, προσετέθη σταδιακά και η οικονομική κρίση, που προήλθε από ενδογενείς παράγοντες αλλά και από τις γεωπολιτικές περιπέτειες στις οποίες ενεπλάκη το Ιράν, από μεγαλοϊδεατισμό και θρησκευτικό ζηλωτισμό. Αφετηρία αυτών των περιπετειών ήταν η εμπλοκή του Ιράν στη Συρία, στον Λίβανο και στο Παλαιστινιακό, που το έφερε σε άμεση σύγκρουση με το Ισραήλ και, κατά προέκταση, με τις ΗΠΑ. Η εμπλοκή του έφτασε στο σημείο να γίνει το Ιράν πρωταγωνιστής στην Αραβο-Ισραηλινή σύγκρουση, υπερακοντίζοντας στην υπόθεση των Παλαιστινίων και στα Αραβικά κράτη. Η Παλαιστινιακή Χαμάς, που ανέτρεψε στη Γάζα την πιο μετριοπαθή Παλαιστινιακή οργάνωση Φατάχ, που είχε ιδρύσει ο Γιασέρ Αραφάτ, βρήκε στο Ιράν έναν νέο χρηματοδότη και φανατικό υποστηρικτή, παρά το γεγονός ότι δεν είχε μ’ αυτό θρησκευτική ομοδοξία, όπως, π.χ., η Χεσμπολλάχ του Λιβάνου.
Οι Σιίτες στον Λίβανο αποτελούν σήμερα πλειοψηφία του Μουσουλμανικού πληθυσμού του και εξασφάλισαν, με την ένοπλη Χεσμπολλάχ, τον έλεγχο του Νοτίου κυρίως Λιβάνου αλλά και πολύ σημαντικό λόγο στην κυβέρνηση. Η κατάσταση σήμερα άλλαξε, μετά τα πολύ μεγάλα πλήγματα που κατάφερε το Ισραήλ στη Χεσμπολλάχ.
Το Ιράν, μέσα από την παρουσία του στο Ιράκ, στη Συρία και στον Λίβανο, επιδίωξε να διασφαλίσει έναν στρατηγικό διάδρομο που θα το έφερνε στις ακτές της Μεσογείου. Ενεπλάκη εκ των πραγμάτων στη μεγάλη σύγκρουση που ξέσπασε στη Μέση Ανατολή μεταξύ Σουνιτών και Σιιτών, με επίκεντρο την περίφημη «Αραβική Άνοιξη» και τον πόλεμο στη Συρία και στο Ιράκ.
Η ανατροπή του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία και τα πλήγματα αργότερα στη Χεσμπολλάχ, παράλληλα με την Ισραηλινή εισβολή στη Γάζα, αποτέλεσαν μια μεγάλη αποτυχία του Ιράν, που είχε βασίσει σ’ αυτές ένα μέρος της υψηλής στρατηγικής του.
Οι συνεχείς οικονομικές κυρώσεις που επέβαλαν οι ΗΠΑ, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Ένωση, και η επιδείνωσή τους κατά την τελευταία περίοδο δημιούργησαν ασφυκτικές οικονομικές συνθήκες, που είχαν άμεσες επιπτώσεις στην ήδη φορτισμένη πολιτική κατάσταση.
Το Ιράν ανεζήτησε στο εξωτερικό στρατηγικούς συμμάχους, χρησιμοποιώντας ως κύριο όπλο το πετρέλαιο και το φυσικό του αέριο. Η Κίνα έσπευσε να επωφεληθεί, υπογράφοντας μια μεγάλη στρατηγική συμφωνία με το Ιράν για την προμήθεια σ’ αυτήν τεραστίων ποσοτήτων υδρογονανθράκων, με αντάλλαγμα Κινεζικές επενδύσεις και πολιτική στήριξη του καθεστώτος. Στο πλαίσιο των συμφωνιών αυτών, η Κίνα δέχθηκε να στείλει στο Ιράν, μετά τη σύντομη σύγκρουση του Ιράν με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, νέους βαλλιστικούς πυραύλους και άλλο στρατιωτικό υλικό και να παράσχει τεχνική βοήθεια για την ανασυγκρότηση της Ιρανικής πολεμικής βιομηχανίας και της παραγωγής ιδίως εξελιγμένων βαλλιστικών πυραύλων. Το Κινεζικό υπουργείο Εξωτερικών προέβη επίσης σε δήλωση, μετά την έναρξη των διαδηλώσεων στο Ιράν και τις Αμερικανικές απειλές για επέμβαση, ότι η Κίνα είναι έτοιμη να προσφέρει κάθε είδους βοήθεια στο Ιράν, περιλαμβανομένης της στρατιωτικής, για να αντιμετωπίσει την επαπειλούμενη εξωτερική επέμβαση.
Το καθεστώς του Ιράν επεδίωξε επίσης στρατηγικές σχέσεις και συμμαχία με τη Ρωσία του Πούτιν. Από την αρχή του πολέμου της Ουκρανίας, το Ιράν βοήθησε τη Μόσχα στον κρίσιμο τομέα των μη επανδρωμένων αεροσκαφών (drones), στον οποίο πρωτοπόρησε για να αντιμετωπίσει την έλλειψη που είχε σε σύγχρονη αεροπορία. Η συνεργασία μεταξύ των δύο πλευρών επικεντρώθηκε, από την πλευρά της Μόσχας, στην προμήθεια συγχρόνων αεροσκαφών Σουχόι 35 και αντιαεροπορικών συστημάτων. Απεφασίσθη, επίσης, από τις δύο πλευρές η κατασκευή ενός στρατηγικού δρόμου, που θα ένωνε, μέσω Κασπίας και Περσικού Κόλπου, τη Βαλτική με τον Ινδικό ωκεανό και τις Ινδίες.
Ρωσία και Κίνα βλέπουν, επομένως, σήμερα το Ιράν ως πολύ σημαντικό στρατηγικό τους σύμμαχο και αυτό έχει τη σημασία του στη στρατηγική εξίσωση που δημιουργεί η απειλή Αμερικανικής επεμβάσεως και η επιβίωση ή όχι του καθεστώτος από τη σημερινή οξύτατη κρίση.
Υπό τις συνθήκες αυτές, φαίνεται ως πιθανότερη εκδοχή η Αμερικανική επέμβαση να προσλάβει περιορισμένο χαρακτήρα, ο οποίος συνάδει, άλλωστε, και με τις πραγματικές δυνατότητες εξωτερικής επεμβάσεως. Πραγματοποίηση, δηλαδή, βομβαρδισμών κρίσιμων θέσεων και υποδομών που έχουν μεγάλη στρατηγική σημασία (πυρηνικοί βαλλιστικοί πύραυλοι) και άλλων που συνδέονται με τις δυνάμεις ασφαλείας του καθεστώτος και την καταστολή των λαϊκών κινητοποιήσεων. Στο πλαίσιο αυτό, αναμένεται να υπάρξει συμμετρία και στην εκδήλωση Ιρανικών αντιποίνων, με στόχο τις Αμερικανικές βάσεις στην περιοχή (Ιράκ, Μπαχρέιν, Κατάρ).
Με τα δεδομένα αυτά, ποιες είναι οι δυνατότητες να επιβιώσει και από την κρίση αυτή το καθεστώς; Το καθεστώς είναι φανατικό και αδίστακτο και αυτό φαίνεται από την αιματηρότατη καταστολή στην οποία προσέφυγε. Πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι διατηρεί σημαντική υποστήριξη σε μια μερίδα του πληθυσμού που ταυτίζεται με τις Ισλαμικές αξίες που διακηρύσσει το καθεστώς και θέτει σε πρώτη θέση τον εξωτερικό κίνδυνο από το εσωτερικό καθεστώς.
Η κατάσταση όμως δεν θα είναι πια ποτέ όπως πριν. Έχει συντελεσθεί μια μεγάλη αλλαγή με την αφύπνιση των εθνοτήτων που απαρτίζουν το Ιράν και οι οποίες επιζητούν νέες εσωτερικές ισορροπίες ή ακόμη, ορισμένες από αυτές, χειραφέτηση και ανεξαρτησία. Μία από τις εθνότητες αυτές είναι οι Κούρδοι. Υπήρχε παλαιότερα ένοπλο κίνημα των Κούρδων, το οποίο όμως το καθεστώς κατόρθωσε να αντιμετωπίσει και ουσιαστικά να εξαλείψει. Οι συνθήκες όμως άλλαξαν σήμερα. Υπάρχει στα σύνορα με το Ιράν το αυτόνομο Κουρδιστάν του Ιράκ. Οι Κούρδοι βρίσκονται επίσης σε αναβρασμό και αγώνα στη Συρία, όπου προσπαθούν να επιβάλουν το Κουρδιστάν της Ροζάβα, προσδοκώντας Ισραηλινή και Αμερικανική υποστήριξη. Το PKK, το αγωνιστικό μέτωπο των Κούρδων της Τουρκίας, βρίσκεται σήμερα σε μια μεταβατική φάση, έχοντας υπογράψει συμφωνία αφοπλισμού με την Άγκυρα, υπό ορισμένους πολιτικούς όρους, που παραμένουν όμως μετέωροι.
Μία άλλη μεγάλη εθνότητα στο Ιράν είναι οι Μπαλούχοι, που έχουν επίσης σημαντική παρουσία στο Αφγανιστάν και στο Πακιστάν. Υπάρχει επίσης στη χώρα σημαντική Αραβική μειονότητα και μεγάλη κοινότητα Αζέρων, που συγκυριαρχούν με τους Πέρσες στη διοίκηση του κράτους. Οι Αζέροι του Ιράν δεν υπολαμβάνουν τον εαυτό τους ως μειονότητα σε σχέση με το Αζερμπαϊτζάν, γιατί θεωρούν ότι αυτό απεσπάσθη από την Τσαρική και μετέπειτα Σοβιετική Ρωσία από το Ιράν.
Το Ιράν, προτάσσοντας το υπερεθνικό θρήσκευμα και την αυτοκρατορική του συγκρότηση, δεν είχε ιδιαίτερο πρόβλημα με τις εθνότητές του. Η σημερινή, όμως, κατάσταση δεν είναι η ίδια. Η απευθείας άσκηση εξουσίας από τον κλήρο έφθειρε το κύρος του. Οι κοινωνικές και πολιτιστικές επιταγές του, σε συνδυασμό με την οικονομική αποτυχία του καθεστώτος, εκτόξευσαν το αίτημα για αλλαγή τόσο σε ατομικό επίπεδο όσο και σε συλλογικό επίπεδο εθνοτήτων.
Ακόμη και αν κατορθώσει, βραχυπρόθεσμα, να επιβιώσει το καθεστώς, για να στηρίξει οποιαδήποτε προοπτική μακροπρόθεσμης επιβιώσεως, πρέπει να προχωρήσει γρήγορα σε μεγάλες αλλαγές, που θα καταστήσουν λιγότερο ασφυκτική και καταπιεστική την παρουσία του. Το πρόβλημα συνδέεται, προφανώς, και με τη διεθνή απομόνωσή του και τις Δυτικές κυρώσεις. Συνδέεται, επίσης, με τις πολύ μεγάλες γεωπολιτικές επιπτώσεις που συνεπάγεται η ανατροπή του καθεστώτος και η ανακατανομή ισχύος μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, των τριών μεγαλύτερων κυρίως: ΗΠΑ, Κίνας και Ρωσίας.
Σημαντικές είναι οι επιπτώσεις και σε περιφερειακό επίπεδο. Η Τουρκία επωφελήθηκε δραματικά από την ανατροπή του Σάχη και την εγκαθίδρυση Ισλαμιστικού καθεστώτος στο Ιράν. Ενισχύθηκε στα μάτια των Δυτικών ο στρατηγικός της ρόλος ως μοναδικού αναχώματος στον Σοβιετικό κίνδυνο σ’ αυτό το σύνορο. Μια ενδεχόμενη πτώση του καθεστώτος ανησυχεί την Άγκυρα. Πρώτ’ απ’ όλα σε σχέση με τους Κούρδους του Ιράν. Μια ενδεχόμενη αυτονόμησή τους, στο πλαίσιο μιας νέας συγκροτήσεως του Ιράν που θα παρείχε μεγαλύτερες εξουσίες στις εθνότητες, θα αποτελούσε πλήγμα για την Άγκυρα, που θεωρεί ανάθεμα οποιαδήποτε Κουρδική αυτονομία στο έδαφός της. Πολύ περισσότερο που αυτή θα ερχόταν ως συνέχεια της αυτονομίας των Κούρδων του Ιράν και της Συρίας.
Κατά δεύτερο λόγο, ένα προηγούμενο εσωτερικής ανασυγκροτήσεως του Ιράν, μετά από ξένη επέμβαση, δεν θα ήταν αδιάφορο για την Άγκυρα. Θα ενίσχυε, όπως αναφέρθηκε, τον ρόλο των Κούρδων αλλά και την περιφερειακή επιρροή του Ισραήλ.
Επιφυλακτικές είναι και ορισμένες ισχυρές χώρες του Κόλπου, όπως η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, παρά τον μεταξύ τους ανταγωνισμό και τον ανταγωνισμό της Σαουδικής Αραβίας με το Ιράν. Πιστεύουν ότι μια εξωτερική επέμβαση και βίαιες ανατροπές στο Ιράν θα επηρέαζαν πολύ αρνητικά τη σταθερότητα στην περιοχή και θα δημιουργούσαν νέα μεγάλα προβλήματα.
Η επικείμενη Αμερικανική επέμβαση στο Ιράν, μετά το προηγούμενο της Βενεζουέλας και την επικρεμάμενη απειλή πάνω από τη Γροιλανδία, σε ποια διαπίστωση οδηγεί για την ασκούμενη από τον Αμερικανό Πρόεδρο εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ; Προφανώς, ο Αμερικανός Πρόεδρος εγκαινιάζει μια νέα επικίνδυνη περίοδο διεθνών σχέσεων, τους κανόνες της οποίας καθορίζει ο ίδιος με τη λογική της ισχύος.
Το διεθνές δίκαιο, το οποίο δεινοπάθησε, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, να πάρει μια ολοένα μεγαλύτερη θέση, με τη μορφή διεθνών θεσμών, αρχών και κανόνων, τίθεται υπό μεγάλο ερωτηματικό και παραγνώριση στην πράξη. Κανένα κράτος, όσο ισχυρό και αν είναι, δεν έχει δικαίωμα να αυθαιρετεί και να πιστεύει ότι μπορεί από μόνο του να ορίζει κανόνες συμπεριφοράς στις διεθνείς σχέσεις. Οι άλλες ισχυρές χώρες θα πράξουν το ίδιο, στο μέτρο που μπορούν, όπως και μικρότερες περιφερειακές χώρες, που έχουν όμως μεγάλες φιλοδοξίες και παρελθόν αρπαγής και κατακτήσεως. Η γειτονική μας Τουρκία είναι ένα δείγμα κατατεθέν.
Το μήνυμα για τη χώρα μας, υπό τις συνθήκες αυτές, πέρα από τη σταθερή υποστήριξη των αρχών και των αξιών του διεθνούς δικαίου, είναι η δραστήρια και αποτελεσματική ενίσχυση της εθνικής άμυνας αλλά και γενικότερα της εθνικής ασφάλειας, που περιλαμβάνει τις υβριδικές απειλές και την εθνική συνοχή και ταυτότητα του λαού μας.
