Απ. Αποστόλου στο “Π”: Ιράν: Ο ρόλος των εμπόρων του παζαριού στις εξελίξεις στο Ιράν
Του
ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ
Καθηγητή Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας
Πριν από 47 χρόνια, το Ιράν είχε μια επανάσταση που αντικατέστησε μια μοναρχία των ΗΠΑ με μια αντι-αμερικανική θεοκρατία. Σήμερα, η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν μπορεί να βρίσκεται στα πρόθυρα μιας αντεπανάστασης. Συντελεστικός παράγοντας για την πτώση της μοναρχίας του Σάχη και την άνοδο του θεοκρατικού καθεστώτος των μουλάδων ήταν οι έμποροι των παζαριών (αποκαλούμενοι bazaaris).
Τα παζάρια αποτελούσαν ιστορικό, βασικό θεσμό της ιρανικής κοινωνίας και οικονομίας. Τα παζάρια στο Ιράν αποτελούν χώρους όπου ενεργητικά και ισότιμα τα υποκείμενα μπορούν να διαπραγματευτούν και να ανασυστήσουν σχέσεις εναλλακτικής δυναμικής. Οι bazaaris (οι έμποροι των παζαριών) δεν ήταν και δεν είναι απλώς οικονομικοί δρώντες αλλά φορείς κοινωνικής συνοχής, τοπικής εξουσίας και πολιτισμικής συνέχειας. Η δραστηριότητά τους συνδεόταν και εξακολουθεί να συνδέεται στενά με τη θρησκευτική ζωή, καθώς διατηρούσαν ισχυρούς δεσμούς με τον σιιτικό κλήρο μέσω δωρεών, χρηματοδότησης θρησκευτικών ιδρυμάτων και κοινής αντίθεσης προς την κρατική αυθαιρεσία. Αυτή η σχέση προσέδωσε στους εμπόρους ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα, καθιστώντας τους έναν ενδιάμεσο κρίκο μεταξύ κοινωνίας και θρησκευτικής ηγεσίας.
Οι μεταρρυθμίσεις του Σάχη, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της «Λευκής Επανάστασης», στόχευαν στον ταχύ εκσυγχρονισμό και στη δυτικοποίηση του Ιράν. Ωστόσο, οι πολιτικές αυτές ευνόησαν κυρίως το κράτος, τις μεγάλες επιχειρήσεις και το ξένο κεφάλαιο, εις βάρος των παραδοσιακών οικονομικών δομών. Έτσι, λοιπόν, οι έμποροι των παζαριών αντιμετώπισαν μια αυξανόμενη φορολογική πίεση, έναν κρατικό έλεγχο και έναν ανταγωνισμό από σύγχρονες εμπορικές μορφές που προωθούνταν από το καθεστώς. Η περιθωριοποίησή τους δεν ήταν μόνο οικονομική αλλά και κοινωνική, καθώς ο εκσυγχρονιστικός λόγος του Σάχη απαξίωνε τις παραδοσιακές αξίες που εκείνοι εκπροσωπούσαν. Ήταν επόμενο οι σχέσεις του μοναρχικού καθεστώτος του Σάχη και των εμπόρων να σπάσουν.
Η δυσαρέσκεια εντεινόταν όλο και περισσότερο και αυτό είχε ως συνέπεια οι bazaaris να εξελιχθούν σε ενεργούς πολιτικούς δρώντες οι οποίοι αντιπολιτεύονταν το μοναρχικό καθεστώς του Σάχη. Χρηματοδότησαν διαδηλώσεις, απεργίες και θρησκευτικές τελετές με έντονο πολιτικό χαρακτήρα, συμβάλλοντας καθοριστικά στη μαζικοποίηση της αντίστασης. Ιδιαίτερης σημασίας υπήρξε το κλείσιμο των παζαριών και η συμμετοχή των εμπόρων σε γενικές απεργίες, οι οποίες παρέλυσαν την αστική οικονομία και υπονόμευσαν τη λειτουργικότητα του κράτους. Η οικονομική αυτή πίεση αποδείχθηκε κρίσιμη για την αποσταθεροποίηση του καθεστώτος.
Η σύμπραξη των εμπόρων με τον σιιτικό κλήρο, και ειδικότερα με την ηγεσία του Αγιατολάχ Χομεϊνί, προσέδωσε στην επανάσταση ιδεολογική συνοχή και κοινωνική νομιμοποίηση. Οι έμποροι παρείχαν τους υλικούς πόρους, ενώ ο κλήρος προσέφερε το ενοποιητικό αφήγημα και το θρησκευτικό κύρος. Ο συνδυασμός αυτός μετέτρεψε την κοινωνική δυσαρέσκεια σε οργανωμένο επαναστατικό κίνημα με ευρεία λαϊκή απήχηση.
Η Ιρανική Επανάσταση του 1979 ανέδειξε τους εμπόρους των παζαριών (bazaaris) ως καθοριστικό κοινωνικοοικονομικό παράγοντα πολιτικής ανατροπής. Στο σύγχρονο Ιράν, ωστόσο, το ιστορικό, οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο έχει μεταβληθεί ριζικά. Το ερώτημα που τίθεται από πολιτικούς αναλυτές είναι κατά πόσο και με ποιους τρόπους οι έμποροι θα μπορούσαν σήμερα να λειτουργήσουν ως συντελεστική δύναμη σε μια ευρύτερη κοινωνική αμφισβήτηση του θεοκρατικού καθεστώτος των μουλάδων.
Σε αντίθεση με το 1979, οι bazaaris δεν αποτελούν πλέον ενιαίο κοινωνικό μπλοκ με προνομιακή σχέση προς την εξουσία. Ένα σημαντικό τμήμα τους έχει περιθωριοποιηθεί οικονομικά από την ενίσχυση κρατικών και παρακρατικών δομών, ιδίως των οικονομικών δικτύων που ελέγχονται από τους «Φρουρούς της Επανάστασης». Οι περιορισμοί στη διακίνηση κεφαλαίων, οι διεθνείς κυρώσεις και η άνιση πρόσβαση σε κρατικούς πόρους έχουν δημιουργήσει συνθήκες έντονης δυσαρέσκειας στους κόλπους της παραδοσιακής εμπορικής τάξης.
Υπό αυτές τις συνθήκες, ο ρόλος των εμπόρων δεν θα μπορούσε να λάβει τη μορφή ανοιχτής επαναστατικής ηγεσίας, αλλά μάλλον να εκδηλωθεί μέσω μορφών παθητικής ή έμμεσης αντίστασης. Συντονισμένα κλεισίματα παζαριών, περιορισμός της οικονομικής δραστηριότητας και απόσυρση από κρατικά ελεγχόμενους μηχανισμούς θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως μέσα οικονομικής απονομιμοποίησης του καθεστώτος. Η σημασία τέτοιων πρακτικών έγκειται στο ότι δεν απαιτούν ιδεολογική ομοιογένεια, αλλά βασίζονται σε κοινά οικονομικά συμφέροντα και στην επιδίωξη επιβίωσης.
Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης η διάρρηξη της ιστορικής συμμαχίας μεταξύ εμπόρων και θρησκευτικού κατεστημένου. Σε ένα σύγχρονο πλαίσιο, οι bazaaris θα μπορούσαν να αποστασιοποιηθούν από τη χρηματοδότηση θρησκευτικών ιδρυμάτων που συνδέονται άμεσα με το κράτος, συμβάλλοντας έτσι στη συμβολική και υλική αποδυνάμωση της θεοκρατικής εξουσίας. Η απονομιμοποίηση αυτή θα είχε ιδιαίτερο βάρος, καθώς θα προερχόταν από μια κοινωνική ομάδα που ιστορικά υπήρξε πυλώνας στήριξης της ισλαμικής δημοκρατίας.
Παράλληλα, οι έμποροι θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως διαμεσολαβητικός κρίκος ανάμεσα σε παραδοσιακά κοινωνικά στρώματα και νεότερες μορφές αστικής κινητοποίησης, όπως η νεολαία, οι εργαζόμενοι στον ιδιωτικό τομέα και οι μικρομεσαίοι επιχειρηματίες. Ο ρόλος τους θα ήταν λιγότερο ιδεολογικός και περισσότερο οργανωτικός, διευκολύνοντας τη σύνδεση κοινωνικών αιτημάτων με υλικές μορφές πίεσης. Αυτό θα αποτελούσε μια νέα συνθήκη η οποία ενδεχομένως θα μπορούσε να λειτουργήσει ως μηχανισμός συσπείρωσης δυνάμεων κατά του θεοκρατικού καθεστώτος.
Πολλά Μέσα Ενημέρωσης αναφέρονται στην επιστροφή του γιου του Σάχη. Η ενδεχόμενη επιστροφή του Ρεζά Παχλαβί, γιου του τελευταίου Σάχη του Ιράν, θα μπορούσε να αποτελούσε γεγονός με έντονο συμβολικό και πολιτικό φορτίο, χωρίς, ωστόσο, να συνεπάγεται αυτομάτως ουσιαστική μεταβολή του πολιτικού συστήματος. Η σημασία μιας τέτοιας εξέλιξης θα εξαρτιόταν κυρίως από το πλαίσιο στο οποίο θα λάμβανε χώρα και από την κοινωνική απήχηση που θα κατάφερνε να αποκτήσει.
Σε συμβολικό επίπεδο, η επιστροφή του Παχλαβί θα επανέφερε στο δημόσιο πεδίο τη μνήμη του προεπαναστατικού καθεστώτος. Για ορισμένα κοινωνικά στρώματα, ιδιαίτερα στη διασπορά και σε τμήματα της αστικής μεσαίας τάξης, θα μπορούσε να λειτουργήσει ως σύμβολο κοσμικότητας, κρατικής συνέχειας και εναλλακτικής ιστορικής πορείας έναντι της θεοκρατίας. Ωστόσο, το σημαίνον του οικογενειακού ονόματός του είναι βέβαιο ότι θα αναζωπύρωνε επίσης αρνητικές μνήμες αυταρχισμού, κοινωνικών ανισοτήτων και εξάρτησης από ξένες δυνάμεις.
Σε πολιτικό επίπεδο, ο Παχλαβί δύσκολα θα μπορούσε να λειτουργήσει ως άμεσος φορέας εξουσίας. Η απουσία οργανωμένης πολιτικής βάσης στο εσωτερικό του Ιράν και η πολυδιάσπαση της αντιπολίτευσης περιορίζουν τον ρόλο του κυρίως σε αυτόν του ενοποιητικού ή συμβολικού πόλου. Η παρουσία του θα μπορούσε να ενισχύσει τη διεθνή ορατότητα της ιρανικής αντιπολίτευσης, αλλά ταυτόχρονα και να προκαλέσει εσωτερικές εντάσεις μεταξύ μοναρχικών, ρεπουμπλικανικών και μεταρρυθμιστικών ρευμάτων.
Τέλος, για το ίδιο το καθεστώς, η επιστροφή του γιου του Σάχη θα μπορούσε να αξιοποιηθεί προπαγανδιστικά ως επιβεβαίωση του αφηγήματος περί «επιστροφής του παλαιού καθεστώτος», ενισχύοντας την κατασταλτική ρητορική. Συνεπώς, η πραγματική αλλαγή που θα επέφερε δεν θα ήταν άμεση ή θεσμική αλλά κυρίως συμβολική και πολιτισμική, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο αρθρώνεται η συζήτηση για το μέλλον του Ιράν. Εκείνο που προκύπτει είναι ότι η ρευστότητα για το μέλλον του Ιράν θα παραμείνει και οι εξελίξεις θα είναι πολλές.
