Της
ΝΑΓΙΑΣ ΓΡΗΓΟΡΑΚΟΥ
Βουλευτού ΠΑΣΟΚ – ΚΙΝΑΛ Λακωνίας, Υπεύθυνης ΚΤΕ Πολιτισμού
Σαράντα οκτώ κλεμμένα κειμήλια ήρθαν πρόσφατα στην Ελλάδα από τη Βουλγαρία. Αντίστοιχα, τα κατάλοιπα που αποδίδονται στον Tσάρο Σαμουήλ, μαζί με άλλο ανθρωπολογικό υλικό από τη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου στη Μικρή Πρέσπα, παραδόθηκαν στη βουλγαρική πλευρά. Η κυβέρνηση πανηγύρισε. Ωστόσο, το μνημόνιο που καθορίζει τους όρους αυτής της «αμοιβαίας κατάθεσης» εξακολουθεί να λείπει από τη Βουλή.
Η εν λόγω Συμφωνία υπεγράφη στις 29 Σεπτεμβρίου, εφαρμόστηκε λίγες ημέρες αργότερα και αφορά μόνο ένα μικρό μέρος των κειμηλίων που αφαιρέθηκαν βίαια από ελληνικές μονές και εκκλησίες μέσα σε συνθήκες πολέμου και κατοχής. Η επιστροφή τους συνδέεται με μια μακρόχρονη διεκδίκηση ιστορικής αποκατάστασης και ως εκ τούτου δικαιούμαστε να γνωρίζουμε τι ακριβώς συμφωνήθηκε, τι παραδόθηκε και τι εξασφαλίστηκε για τη συνέχεια.
Το πρώτο ερώτημα απλό και συγκεκριμένο: Τα 48 κειμήλια επέστρεψαν οριστικά στους νόμιμους δικαιούχους τους ή βρίσκονται εδώ με δανεισμό; Η ερώτηση είναι απολύτως δικαιολογημένη, καθώς αρμόδιο στέλεχος του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου της Βουλγαρίας δήλωσε στο Βουλγαρικό Πρακτορείο Ειδήσεων ότι «δεν μεταβιβάστηκε η κυριότητά των κειμηλίων, αφού παραμένουν στα μητρώα του μουσείου και δεν έχει οριστεί ημερομηνία επιστροφής στη Βουλγαρία». Πρόσθεσε επιπλέον ότι δεν παραχωρήθηκε κανένα χειρόγραφο.
Οι δηλώσεις αυτές προφανώς δεν υποκαθιστούν το μνημόνιο. Καθιστούν, όμως, επιτακτική τη δημοσιοποίησή του. Υπάρχει, άλλωστε, το άρθρο 126 της Συνθήκης του Νεϊγύ του 1919, που προβλέπει υποχρεώσεις της Βουλγαρίας για την αναζήτηση και την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών που αφαιρέθηκαν κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Πώς διασφαλίζονται οι σχετικές ελληνικές αξιώσεις μέσα στη νέα συμφωνία; Γιατί συνδέθηκε η απόδοση λεηλατημένων κειμηλίων με την παράδοση ανασκαφικών ευρημάτων;
Και ακολουθούν και άλλα ερωτήματα εξίσου συγκεκριμένα. Τι σημαίνει νομικά ο όρος «αμοιβαία κατάθεση», που χρησιμοποιήθηκε; Ποιος διατηρεί την κυριότητα; Μπορεί η βουλγαρική πλευρά να ζητήσει πίσω τα κειμήλια; Υπάρχει εγγύηση μόνιμης παραμονής τους στην Ελλάδα; Ποιες δεσμεύσεις και ποιο χρονοδιάγραμμα υπάρχει για τους υπόλοιπους θησαυρούς και τα χειρόγραφα; Με ποιες διοικητικές πράξεις και γνωμοδοτήσεις εγκρίθηκε η εξαγωγή των καταλοίπων του Σαμουήλ; Ποιες εγγυήσεις εξασφαλίστηκαν πριν από την παράδοσή τους;
Στην Ολομέλεια, στις 14 Οκτωβρίου, η υπουργός Πολιτισμού κ. Λίνα Μενδώνη είχε την ευκαιρία να απαντήσει. Ωστόσο, αντί απαντήσεων, προτίμησε μια ιστορική αναδρομή, καταλογισμούς άγνοιας στην αντιπολίτευση και αιχμές προς τον Σύλλογο Ελλήνων Αρχαιολόγων. «Η ιστορία είναι πάρα πολύ σύνθετη», είπε, ενώ στο ευθύ και καθόλου πολύπλοκο ερώτημα για το αν θα καταθέσει το μνημόνιο στη Βουλή, δεν έδωσε ούτε δέσμευση ούτε ημερομηνία.
Αντιθέτως, μας κατηγόρησε ότι αγνοούμε επιδεικτικά τα θετικά και «μηδενίζουμε τα πάντα». Με άλλα λόγια, κατά την υπουργό, θα πρέπει, πριν μάθουμε τους όρους, να χειροκροτήσουμε το αποτέλεσμα. Η αντιπολίτευση, όμως, δεν προσέρχεται στη Βουλή για να συμπληρώνει το ακροατήριο των κυβερνητικών πανηγυρισμών. Προσέρχεται για να ελέγχει αποφάσεις που δεσμεύουν τη χώρα. Και οι επιστημονικοί φορείς δικαιούνται να θέτουν τεκμηριωμένα ερωτήματα, χωρίς να αντιμετωπίζονται ως ενοχλητικοί αντίπαλοι.
Για το ΠΑΣΟΚ, η πολιτιστική διπλωματία αποτελεί ισχυρό εργαλείο διεθνούς συνεργασίας και ακριβώς γι’ αυτό απαιτεί προετοιμασία, σαφείς στόχους και λογοδοσία. Η εμπιστευτικότητα μπορεί να υπηρετεί μια διαπραγμάτευση όσο αυτή εξελίσσεται, όμως, όταν η συμφωνία έχει υπογραφεί και οι παραδόσεις έχουν ολοκληρωθεί, η συνέχιση της μυστικότητας χρειάζεται συγκεκριμένη αιτιολόγηση. Η δε πολυπλοκότητα –που επικαλέστηκε η υπουργός– αυξάνει την ανάγκη ενημέρωσης, δεν την καταργεί.
Το τελικό όφελος δεν αποτιμάται μόνο με φωτογραφίες παράδοσης και αριθμούς αντικειμένων. Κρίνεται από το καθεστώς επιστροφής τους, τις υποχρεώσεις που αναλάβαμε και τις δυνατότητες που διατηρούμε για τις επόμενες διεκδικήσεις. Χωρίς πρόσβαση στα έγγραφα, η αξιολόγηση παραμένει μετέωρη και οι κυβερνητικές διαβεβαιώσεις ανεπαρκείς.
Το ΠΑΣΟΚ, πέρα από την άμεση κατάθεση σχετικής ερώτησης στο πλαίσιο του κοινοβουλευτικού ελέγχου, έχει ζητήσει και τη σύγκληση της Επιτροπής Μορφωτικών Υποθέσεων. Ζητούμε το πλήρες μνημόνιο, τα παραρτήματα, τα πρωτόκολλα και τις σχετικές γνωμοδοτήσεις.
Η κυβέρνηση μπορεί να διεκδικεί την αναγνώριση των επιτυχιών της. Οφείλει, όμως, πρώτα να επιτρέπει τον έλεγχό τους. Αν η συμφωνία είναι τόσο επωφελής, όσο υποστηρίζει, ας καταθέσει τους όρους της. Η πολιτιστική μας κληρονομιά αξίζει περισσότερα από μια απαίτηση για χειροκρότημα.
