Απαγόρευση social media στους νέους κάτω των 15 και ψηφιακή διακυβέρνηση
–Ψηφιακή προστασία ή ψηφιακός πατερναλισμός;
Του
ΒΑΣΙΛΗ ΖΩΓΡΑΦΟΥ
Διευθύνοντος Συμβούλου της Vision Labs R&D Team
Υποψήφιου Διδάκτορος Επιστήμης Πληροφορικής και Δεδομένων
BSc (Hons).CS, MBA.IB, MSc.DS, PhD.C.
[email protected]
Η συζήτηση για την επικείμενη απαγόρευση της χρήσης των κοινωνικών δικτύων σε παιδιά κάτω των 15 ετών επανέρχεται με ένταση στον ευρωπαϊκό και εθνικό δημόσιο διάλογο. Το επιχείρημα της προστασίας της ανηλικότητας εμφανίζεται ισχυρό και εύλογο. Η ψηφιακή βία, η εξάρτηση, η εμπορευματοποίηση των δεδομένων και η έκθεση σε ακατάλληλο περιεχόμενο συνιστούν υπαρκτούς κινδύνους. Ωστόσο, το κρίσιμο ερώτημα δεν αφορά μόνο το εάν πρέπει να υπάρξουν περιορισμοί, αλλά με ποιον τρόπο ένα ψηφιακό κράτος αντιλαμβάνεται τον ρόλο του απέναντι στη νέα γενιά.
Η λογική της οριζόντιας απαγόρευσης αποπνέει έναν κλασικό διοικητικό πατερναλισμό. Το κράτος αναλαμβάνει να θέσει ένα ηλικιακό όριο, μεταθέτοντας την ευθύνη από τις ίδιες τις πλατφόρμες και τα επιχειρηματικά τους μοντέλα στους ανήλικους χρήστες και στις οικογένειές τους. Το αποτέλεσμα είναι μια απλουστευτική λύση σε ένα σύνθετο πρόβλημα. Η ψηφιακή πραγματικότητα δεν λειτουργεί με απόλυτα όρια ούτε η τεχνολογία υπακούει σε γραμμικές απαγορεύσεις.
Το ψηφιακό κράτος καλείται να απαντήσει σε τρία επίπεδα, στο ρυθμιστικό, στο τεχνολογικό και στο παιδαγωγικό. Η απαγόρευση αγγίζει μόνο το πρώτο επίπεδο, και μάλιστα με εργαλείο που θυμίζει αναλογική διοίκηση. Η ουσία του ζητήματος, όμως, εντοπίζεται στην αρχιτεκτονική των πλατφορμών, στους αλγόριθμους προώθησης περιεχομένου και στη συλλογή δεδομένων.
Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο Κανονισμός για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες έχει ήδη θεσπίσει υποχρεώσεις διαφάνειας, αξιολόγησης κινδύνου και περιορισμού στοχευμένης διαφήμισης προς ανηλίκους. Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη κανονιστικού πλαισίου, αλλά η εφαρμογή και ο έλεγχος. Ένα ώριμο ψηφιακό κράτος δεν αρκείται στην αναπαραγωγή ευρωπαϊκών κανόνων. Οφείλει να επενδύσει σε εθνικές δομές εποπτείας, σε μηχανισμούς ελέγχου αλγορίθμων και σε τεχνογνωσία που να επιτρέπει ουσιαστική αξιολόγηση της συμμόρφωσης.
Το τεχνολογικό σκέλος είναι ακόμη πιο σύνθετο. Η επιβολή ηλικιακών ορίων προϋποθέτει αξιόπιστη επαλήθευση ηλικίας. Η λύση της απλής δήλωσης ημερομηνίας γέννησης έχει αποδειχθεί ανεπαρκής. Η αυστηρή ταυτοποίηση, από την άλλη πλευρά, εγείρει ζητήματα ιδιωτικότητας και αναλογικότητας. Εδώ αναδεικνύεται η ευθύνη του ψηφιακού κράτους να αναπτύξει συστήματα ασφαλούς, ελαχιστοποιημένης ταυτοποίησης, που να προστατεύουν τα δεδομένα των ανηλίκων, χωρίς να δημιουργούν νέους κινδύνους επιτήρησης.
Το παιδαγωγικό επίπεδο παραμένει συχνά εκτός συζήτησης. Η ψηφιακή παιδεία δεν μπορεί να αντικατασταθεί από απαγορεύσεις. Η ενίσχυση της κριτικής σκέψης, η κατανόηση των μηχανισμών χειραγώγησης της προσοχής και η εκπαίδευση στη διαχείριση του ψηφιακού χρόνου αποτελούν μακροπρόθεσμες αλλά ουσιαστικές παρεμβάσεις. Ένα κράτος που επενδύει μόνο σε νομικούς φραγμούς και όχι στη γνώση παραμένει θεσμικά ελλιπές.
Οι πλατφόρμες δεν λειτουργούν ως ουδέτεροι αγωγοί επικοινωνίας αλλά ως μηχανές μεγιστοποίησης χρόνου παραμονής, βασισμένες σε συστήματα συστάσεων που προωθούν εθιστικά, συναισθηματικά φορτισμένα και συχνά επιφανειακά ή βλακώδη ερεθίσματα. Η απαγόρευση απομονώνει τον χρήστη, χωρίς να αγγίζει το επιχειρηματικό μοντέλο που παράγει το πρόβλημα.
Ένα ώριμο ψηφιακό κράτος θα όφειλε να θέσει το ερώτημα διαφορετικά. Αντί να αποκλείει τη νεολαία από την ψηφιακή δημόσια σφαίρα, επιβάλλει υποχρεώσεις διαφοροποιημένης αλγοριθμικής λειτουργίας για ανήλικους χρήστες; Η τεχνολογία επιτρέπει την ηλικιακή κατηγοριοποίηση και τη δυναμική ρύθμιση του περιεχομένου. Η ίδια γνώση που χρησιμοποιείται για την εξατομίκευση διαφημίσεων μπορεί να αξιοποιηθεί για τον περιορισμό εθιστικών μοτίβων και την προώθηση αυστηρά επιμορφωτικού περιεχομένου.
Οι αλγόριθμοι είναι σχεδιασμένοι με σαφή στόχο την αύξηση της αλληλεπίδρασης και της κερδοφορίας. Όταν το κράτος περιορίζεται σε ηλικιακά φίλτρα, αποφεύγει να παρέμβει στον πυρήνα της αλγοριθμικής οικονομίας. Η πολιτική απόφαση μετατρέπεται σε διαχειριστική διευθέτηση.
Η κριτική σκέψη αποτελεί τον θεμελιώδη μηχανισμό προστασίας των νέων στον ψηφιακό χώρο. Η ενίσχυση της ψηφιακής παιδείας, η κατανόηση της λειτουργίας των αλγορίθμων και η εκπαίδευση στην αποδόμηση τεχνικών χειραγώγησης συνιστούν μακροπρόθεσμη στρατηγική. Η απαγόρευση, αντίθετα, δημιουργεί την ψευδαίσθηση ελέγχου, χωρίς να ενδυναμώνει τον χρήστη.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η διαφοροποίηση αλγοριθμικών ρυθμίσεων ανά ηλικιακή κατηγορία είναι τεχνικά εφικτή. Σε ορισμένες χώρες, όπως η Κίνα, οι πλατφόρμες υποχρεώνονται να εφαρμόζουν αυστηρούς χρονικούς περιορισμούς και να προωθούν επιμορφωτικό περιεχόμενο για ανήλικους χρήστες, με έμφαση σε γνωστικά πεδία και όχι σε ατέρμονο ψυχαγωγικό υλικό. Το πολιτικό σύστημα της Κίνας διαφέρει ριζικά από το ευρωπαϊκό, όμως, η τεχνολογική αρχή παραμένει σαφής. Οι αλγόριθμοι μπορούν να αναπροσανατολιστούν.
Η Ελλάδα, ως κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διαθέτει ρυθμιστικά εργαλεία για να απαιτήσει διαφάνεια, διαφοροποίηση και λογοδοσία στις συστάσεις περιεχομένου προς ανηλίκους. Το ζητούμενο δεν είναι να αποσυρθούν οι νέοι από τον ψηφιακό χώρο, αλλά να μετασχηματιστεί ο ίδιος ο χώρος σε περιβάλλον λιγότερο εθιστικό και περισσότερο επιμορφωτικό. Η ουσία της ψηφιακής διακυβέρνησης δεν έγκειται στην απαγόρευση πρόσβασης αλλά στην αναδιαμόρφωση των μηχανισμών επιρροής.
Ένα ψηφιακό κράτος που περιορίζεται σε ηλικιακές απαγορεύσεις παραδέχεται έμμεσα ότι αδυνατεί να ρυθμίσει την αλγοριθμική ισχύ των πλατφορμών. Ένα κράτος που επενδύει στην κριτική σκέψη και στη ρύθμιση των συστημάτων συστάσεων επιλέγει τον δύσκολο αλλά ουσιαστικό δρόμο. Η προστασία της ανηλικότητας δεν επιτυγχάνεται με απομόνωση αλλά με θεσμική παρέμβαση στον πυρήνα της ψηφιακής οικονομίας.
