Του
ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ*
Καθηγητή Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ρώμης
Η οικονομία παράγει πλούτο, αλλά όλο και λιγότεροι έχουν τη δυνατότητα να τον απολαμβάνουν. Η κατοικία, η ενέργεια, οι ψηφιακές υπηρεσίες, ακόμα και η γνώση μετατρέπονται σε μηχανισμούς άντλησης προσόδου, εγκλωβίζοντας την κοινωνία σε ένα σύστημα διαρκώς αυξανόμενου κόστους ζωής.
Υπάρχει μια αντίφαση που χαρακτηρίζει ολοένα και περισσότερο τις σύγχρονες οικονομίες, και αυτή είναι ότι, ενώ η τεχνολογία εξελίσσεται, η παραγωγικότητα αυξάνεται και ο συνολικός πλούτος διευρύνεται, εκατομμύρια άνθρωποι δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν τα στοιχειώδη. Η στέγαση γίνεται απρόσιτη, οι λογαριασμοί ενέργειας καταλαμβάνουν δυσανάλογο μέρος του οικογενειακού προϋπολογισμού, οι υπηρεσίες ακριβαίνουν και οι μισθοί αδυνατούν να ακολουθήσουν το κόστος διαβίωσης.
Αυτή η αντίφαση δεν μπορεί να ερμηνευθεί αποκλειστικά ως αποτέλεσμα του πληθωρισμού ή μιας προσωρινής οικονομικής δυσλειτουργίας. Συνδέεται με έναν βαθύτερο μετασχηματισμό του ίδιου του καπιταλισμού, την ενίσχυση του προσοδιακού καπιταλισμού (rentier capitalism), ενός συστήματος στο οποίο η κατοχή και ο έλεγχος περιουσιακών στοιχείων αποκτούν μεγαλύτερη σημασία από την παραγωγική δραστηριότητα.
Από την παραγωγή αξίας στην αρπαγή της προσόδου
Στον παραδοσιακό βιομηχανικό καπιταλισμό, η κερδοφορία συνδεόταν κυρίως με την παραγωγή αγαθών, την οργάνωση της εργασίας, την τεχνολογική καινοτομία και την ανάληψη επιχειρηματικού κινδύνου. Στον σύγχρονο προσοδιακό καπιταλισμό, αντίθετα, ένα ολοένα μεγαλύτερο μέρος των κερδών προέρχεται από την ιδιοκτησία ή τον έλεγχο σπάνιων και αναγκαίων πόρων.
Ο οικονομολόγος Brett Christophers έχει αναλύσει διεξοδικά αυτήν τη μετάβαση, αναδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο η οικονομική πρόσοδος μετατρέπεται σε κεντρικό μηχανισμό συσσώρευσης πλούτου.
Η πρόσοδος είναι εισόδημα που απορρέει από την κατοχή ή τον αποκλειστικό έλεγχο ενός περιουσιακού στοιχείου, μιας υποδομής ή ενός δικαιώματος το οποίο άλλοι είναι υποχρεωμένοι να χρησιμοποιήσουν. Δεν χρειάζεται ο ιδιοκτήτης να παράγει συνεχώς κάτι καινούργιο, αρκεί να ελέγχει την πρόσβαση σε κάτι απαραίτητο.
Η γη, τα ακίνητα, τα ενεργειακά δίκτυα, οι ψηφιακές πλατφόρμες, οι πατέντες και οι κρίσιμες υποδομές αποτελούν χαρακτηριστικά πεδία αυτής της οικονομικής λειτουργίας.
Το πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη ιδιοκτησίας ή επιχειρηματικού κέρδους. Είναι η μετατροπή της ιδιοκτησίας σε μηχανισμό διαρκούς εξαγωγής εισοδήματος από την υπόλοιπη κοινωνία, συχνά χωρίς αντίστοιχη αύξηση της παραγωγικής αξίας.
Η κατοικία ως χρηματοπιστωτικό προϊόν
Ίσως πουθενά αυτή η μετάβαση δεν είναι περισσότερο ορατή από ό,τι στην αγορά ακινήτων. Η κατοικία, πριν από όλα, είναι κοινωνική ανάγκη. Για ένα σημαντικό τμήμα της σύγχρονης οικονομίας, όμως, έχει μετατραπεί σε επενδυτικό προϊόν, μέσο διαφύλαξης κεφαλαίου και πεδίο κερδοσκοπικής απόδοσης.
Επενδυτικά κεφάλαια, εταιρείες διαχείρισης ακινήτων και θεσμικοί επενδυτές αντιμετωπίζουν τη γη και τα κτίρια ως περιουσιακά στοιχεία που πρέπει να αποδίδουν ολοένα υψηλότερες αποδόσεις. Η αύξηση των ενοικίων και των τιμών αγοράς δεν είναι πλέον απλώς αποτέλεσμα της ζήτησης για κατοικία, αλλά συνδέεται και με την προσδοκία κεφαλαιακών υπεραξιών.
Το αποτέλεσμα είναι μια βαθιά κοινωνική ανατροπή, όπου οι άνθρωποι που εργάζονται και παράγουν τον πλούτο των πόλεων δυσκολεύονται να κατοικήσουν σε αυτές. Οι νεότερες γενιές βλέπουν την ιδιοκατοίκηση να απομακρύνεται, ενώ ένα αυξανόμενο μέρος του εισοδήματός τους μεταφέρεται στους ιδιοκτήτες ακινήτων.
Η κατοικία παύει έτσι να λειτουργεί πρωτίστως ως δικαίωμα και μετατρέπεται σε διαρκή υποχρέωση πληρωμής προσόδου.
Ενέργεια, ψηφιακές πλατφόρμες και πατέντες: Τα νέα ιδιωτικά διόδια
Το ίδιο μοντέλο επεκτείνεται σε ολόκληρη την οικονομία. Στον τομέα της ενέργειας και των κοινωφελών υπηρεσιών, ο έλεγχος κρίσιμων δικτύων μπορεί να εξασφαλίζει σταθερά έσοδα, ιδιαίτερα όταν ο ανταγωνισμός είναι περιορισμένος και οι καταναλωτές δεν έχουν πραγματικές εναλλακτικές.
Στον ψηφιακό κόσμο, οι μεγάλες πλατφόρμες έχουν δημιουργήσει νέες μορφές οικονομικών διοδίων. Ελέγχοντας την πρόσβαση σε αγορές, εφαρμογές, υπηρεσίες διανομής και συστήματα κρατήσεων, μπορούν να επιβάλλουν προμήθειες σε επιχειρήσεις που εξαρτώνται από αυτές. Το κόστος μεταφέρεται τελικά στους καταναλωτές, ενώ η εξάρτηση των μικρότερων επιχειρήσεων ενισχύεται. Αντίστοιχα, η πνευματική ιδιοκτησία, όταν συνοδεύεται από υπερβολικά εκτεταμένα ή καταχρηστικά μονοπωλιακά δικαιώματα, μπορεί να περιορίζει τον ανταγωνισμό και να διατηρεί υψηλές τιμές σε φάρμακα και τεχνολογίες.
Η κοινή συνισταμένη είναι σαφής: Η πρόσβαση σε βασικά αγαθά και υπηρεσίες εξαρτάται όλο και περισσότερο από την πληρωμή ιδιωτικών διοδίων.
Ο φαύλος κύκλος: Στάσιμοι μισθοί, αυξανόμενα χρέη
Η κρίση προσιτότητας δεν αφορά μόνο την ακρίβεια, αλλά αφορά την ανακατανομή του εισοδήματος και της οικονομικής ισχύος. Όταν σημαντικό μέρος των εταιρικών κερδών κατευθύνεται στην αξιοποίηση περιουσιακών στοιχείων και στην απόδοση προς τους ιδιοκτήτες τους, αντί να επενδύεται στην παραγωγική αναβάθμιση, στην καινοτομία και στην εργασία, δημιουργούνται συνθήκες πίεσης στο μερίδιο του εισοδήματος που καταλήγει στους εργαζομένους.
Οι μισθοί δεν ακολουθούν αναγκαστικά την αύξηση της αξίας των περιουσιακών στοιχείων, αντίθετα, οι εργαζόμενοι καλούνται να πληρώνουν ολοένα περισσότερα για να έχουν πρόσβαση σε αγαθά που είναι απαραίτητα για την ίδια τους την επιβίωση.
Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Το εισόδημα δεν επαρκεί, το νοικοκυριό καταφεύγει στον δανεισμό, οι τόκοι προσθέτουν νέες υποχρεώσεις και η εξάρτηση από το χρηματοπιστωτικό σύστημα βαθαίνει. Η εργασία δεν εξασφαλίζει πλέον οικονομική αυτονομία, αλλά, συχνά, απλώς τη δυνατότητα εξυπηρέτησης διαρκών υποχρεώσεων.
Ταυτόχρονα, η επένδυση σε ακίνητα και άλλα περιουσιακά στοιχεία που προσφέρουν προσόδους μπορεί να εμφανίζεται ελκυστικότερη από την ανάληψη του κινδύνου μιας παραγωγικής επένδυσης. Το κεφάλαιο αναζητά ασφαλείς αποδόσεις, ακόμα και όταν αυτές δεν συνοδεύονται από αντίστοιχη δημιουργία νέας κοινωνικής αξίας.
Μια οικονομία που υπονομεύει την ίδια της την κοινωνία
Η μεγαλύτερη αντίφαση του προσοδιακού καπιταλισμού είναι ότι μπορεί να αποδυναμώνει σταδιακά τις κοινωνικές και παραγωγικές προϋποθέσεις από τις οποίες εξαρτάται η ίδια η οικονομία.
Μια κοινωνία στην οποία οι εργαζόμενοι δεν μπορούν να αποκτήσουν κατοικία, να καλύψουν τις ενεργειακές τους ανάγκες, να αποταμιεύσουν ή να καταναλώσουν αξιοπρεπώς δεν αποτελεί βιώσιμη βάση οικονομικής ανάπτυξης. Η συσσώρευση πλούτου στα χέρια των ιδιοκτητών περιουσιακών στοιχείων δεν αντισταθμίζει επ’ αόριστον την αποδυνάμωση της αγοραστικής δύναμης της πλειονότητας.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε πρόσοδος είναι εξ ορισμού παράνομη ή ότι κάθε κέρδος προκύπτει από εκμετάλλευση μονοπωλιακής θέσης. Σημαίνει, όμως, ότι, όταν η οικονομική επιτυχία εξαρτάται περισσότερο από τον έλεγχο της πρόσβασης παρά από τη δημιουργία νέας αξίας, η αγορά παύει να λειτουργεί ως αποτελεσματικός μηχανισμός κατανομής πόρων.
Η αντιμετώπιση της κρίσης απαιτεί επομένως κάτι περισσότερο από επιδοματικές παρεμβάσεις και προσωρινές ενισχύσεις. Χρειάζεται πολιτική κατοικίας, αποτελεσματική ρύθμιση των φυσικών και ψηφιακών μονοπωλίων, ενίσχυση του ανταγωνισμού, προστασία των καταναλωτών, φορολόγηση των υπεραξιών που προκύπτουν από την οικονομική πρόσοδο και επενδύσεις σε δημόσιες υποδομές.
Το πραγματικό διακύβευμα, λοιπόν, είναι ποιος καρπώνεται τον παραγόμενο πλούτο και με ποιους όρους. Γιατί η κρίση προσιτότητας δεν είναι απλώς η ιστορία ανθρώπων που δεν μπορούν να πληρώσουν τους λογαριασμούς τους, αλλά είναι η ιστορία μιας οικονομίας στην οποία η πρόσβαση στη ζωή γίνεται όλο και ακριβότερη, επειδή κάποιος άλλος έχει αποκτήσει το δικαίωμα να εισπράττει για αυτήν.
Όταν το κεφάλαιο κερδίζει όχι επειδή παράγει περισσότερα, αλλά επειδή οι υπόλοιποι δεν μπορούν να ζήσουν χωρίς αυτό που κατέχει, τότε το πρόβλημα δεν είναι απλώς οικονομικό, αλλά είναι βαθιά κοινωνικό και θεσμικό, και η κρίση προσιτότητας είναι η πιο ορατή απόδειξή του.
*Ο Απόστολος Αποστόλου είναι καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας και έχει διδάξει στα Πανεπιστήμια Παντείου, Πάντοβας, Μιλάνου και Ρώμης. Έχει γράψει 15 βιβλία στα ελληνικά και στα ιταλικά και έχει αρθρογραφήσει σε ελληνικά και ιταλικά έντυπα. Υπήρξε μέλος του Istituto di Politica, Perugia και επίσης μέλος της Accademia Adriatica di Filosofia «Italia Nuova».
