Του
ΣΑΚΗ ΑΡΝΑΟΥΤΟΓΛΟΥ
Ευρωβουλευτή ΠΑΣΟΚ
Όταν εγκαινιάζεται ένα μεγάλο δημόσιο έργο, συνήθως συζητάμε πόσο κόστισε, πόσες θέσεις εργασίας δημιούργησε και πόσο θα βελτιώσει την καθημερινότητα των πολιτών. Υπάρχει, όμως, μια ερώτηση που σπάνια ακούγεται και ίσως είναι σημαντικότερη από όλες τις υπόλοιπες: Θα εξακολουθεί αυτό το έργο να είναι χρήσιμο σε 20 ή 30 χρόνια;
Δεν είναι καθόλου αυτονόητο. Γιατί ο κόσμος για τον οποίο σχεδιάζουμε σήμερα μπορεί να είναι πολύ διαφορετικός από εκείνον στον οποίο θα λειτουργούν αύριο οι υποδομές μας. Οι ανάγκες μεταβάλλονται, οι πληθυσμοί μετακινούνται, οι διαθέσιμοι φυσικοί πόροι αλλάζουν και οι τεχνολογίες εξελίσσονται με ταχύτητα που πολλές φορές ξεπερνά τον χρόνο κατασκευής ενός έργου.
Και όμως εξακολουθούμε αρκετές φορές να αντιμετωπίζουμε την ολοκλήρωση ενός έργου ως απόδειξη επιτυχίας. Σαν να τελειώνει η ευθύνη του κράτους τη στιγμή που κόβεται η κορδέλα των εγκαινίων.
Το 2024, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο δημοσίευσε μια έκθεση που αξίζει πολύ μεγαλύτερη προσοχή από όση συνήθως δίνουμε σε τέτοιου είδους ελέγχους. Εξέτασε 36 έργα που χρηματοδοτήθηκαν από την Ευρωπαϊκή Ένωση για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Σε 13 από αυτά διαπίστωσε μικρό ή μηδενικό αποτέλεσμα στην ενίσχυση της ικανότητας προσαρμογής, ενώ σε δύο εντόπισε κίνδυνο να οδηγήσουν σε λανθασμένη προσαρμογή.
Δεν σημαίνει ότι τα περισσότερα ευρωπαϊκά έργα αποτυγχάνουν. Σημαίνει, όμως, ότι ακόμα και επενδύσεις με σωστό σκοπό μπορεί να μην προσφέρουν το αποτέλεσμα που περιμένουμε.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αφορά το νερό. Μπορούμε να χρηματοδοτήσουμε ένα σύγχρονο αρδευτικό σύστημα που χρησιμοποιεί λιγότερο νερό για κάθε στρέμμα. Αν, όμως, η εξοικονόμηση οδηγήσει στην επέκταση των αρδευόμενων εκτάσεων ή σε καλλιέργειες με μεγαλύτερες ανάγκες, η συνολική κατανάλωση μπορεί τελικά να μη μειωθεί. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί ακόμη και να αυξηθεί.
Το έργο θα έχει γίνει. Η τεχνολογία θα έχει βελτιωθεί. Τα χρήματα θα έχουν δαπανηθεί. Αλλά ο αρχικός στόχος, να περιοριστεί η πίεση στους υδάτινους πόρους, μπορεί να μην έχει επιτευχθεί.
Ανάλογα ερωτήματα προκύπτουν όταν επενδύουμε σε υποδομές προστασίας παράκτιων περιοχών, χωρίς να εξετάζουμε επαρκώς τη μακροχρόνια εξέλιξη των κινδύνων, ή όταν προσπαθούμε να διατηρήσουμε οικονομικές δραστηριότητες με ολοένα πιο δαπανηρές τεχνικές λύσεις, χωρίς να εξετάζουμε εναλλακτικές.
Δεν υποστηρίζω ότι πρέπει να σταματήσουμε να κατασκευάζουμε φράγματα, αρδευτικά δίκτυα, δρόμους ή έργα προστασίας. Το αντίθετο. Η Ελλάδα χρειάζεται σύγχρονες υποδομές και σοβαρές δημόσιες επενδύσεις. Χρειάζεται, όμως, να είμαστε εξίσου απαιτητικοί ως προς τη μακροχρόνια αξία τους.
Γιατί ένα έργο δεν είναι επιτυχημένο μόνο επειδή κατασκευάστηκε σωστά και παραδόθηκε στην ώρα του. Είναι επιτυχημένο όταν εξακολουθεί να λύνει το πρόβλημα για το οποίο πληρώθηκε. Και εδώ πιστεύω ότι χρειάζεται μια ουσιαστική αλλαγή στον δημόσιο διάλογο. Πριν ανακοινώσουμε πόσα εκατομμύρια θα κοστίσει μια επένδυση, πρέπει να μπορούμε να εξηγήσουμε με ποιες παραδοχές σχεδιάστηκε. Ποιες ανάγκες προβλέπεται να καλύπτει σε 20 χρόνια; Τι θα συμβεί αν οι συνθήκες αλλάξουν περισσότερο από όσο περιμένουμε; Υπάρχει δυνατότητα προσαρμογής του έργου χωρίς να χρειαστεί να ξοδέψουμε ξανά τεράστια ποσά;
Αυτά δεν είναι ερωτήματα που αφορούν μόνο τους μηχανικούς και τους μελετητές. Αφορούν κάθε φορολογούμενο πολίτη. Γιατί τα χρήματα που διαθέτουμε σήμερα σε μια επένδυση δεν μπορούν ταυτόχρονα να χρησιμοποιηθούν για ένα σχολείο, ένα νοσοκομείο ή μια άλλη πραγματική ανάγκη. Κάθε δημόσια επιλογή έχει και ένα κόστος ευκαιρίας που δεν εμφανίζεται στις φωτογραφίες των εγκαινίων.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη θεσπίσει απαιτήσεις και κατευθυντήριες γραμμές για την ανθεκτικότητα των επενδύσεων. Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι απλώς ότι χρειαζόμαστε ακόμη έναν κανόνα. Είναι να εφαρμόζουμε ουσιαστικά εκείνους που υπάρχουν και να ελέγχουμε αν τα αποτελέσματα ανταποκρίνονται στις αρχικές υποσχέσεις.
Θα ήθελα, για κάθε σημαντικό δημόσιο έργο, ο πολίτης να μπορεί να βρίσκει εύκολα όχι μόνο τον προϋπολογισμό και το χρονοδιάγραμμα αλλά και μια κατανοητή απάντηση για τη διάρκεια της αναμενόμενης χρησιμότητάς του, τους βασικούς κινδύνους και τον τρόπο με τον οποίο θα αξιολογηθεί μετά την ολοκλήρωσή του. Και όταν οι συνθήκες αλλάζουν, να έχουμε το θάρρος να επανεξετάζουμε μια επιλογή πριν γίνει ένα ακόμη δαπανηρό λάθος. Αυτό δεν είναι ζήτημα Αριστεράς ή Δεξιάς. Ούτε θέμα περισσότερου ή λιγότερου κράτους. Είναι ζήτημα σοβαρότητας στη διαχείριση των χρημάτων που εμπιστεύονται οι πολίτες στους θεσμούς.
Μια χώρα δεν προοδεύει μόνο επειδή κατασκευάζει περισσότερα έργα. Προοδεύει όταν κατασκευάζει έργα που εξακολουθούν να έχουν αξία για τις επόμενες γενιές.
Ίσως, λοιπόν, πρέπει να αλλάξουμε και τον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για την ανάπτυξη. Να μη ρωτάμε μόνο πόσα έργα καταφέραμε να ολοκληρώσουμε μέσα σε μια κυβερνητική θητεία, αλλά πόσα από αυτά θα εξακολουθούν να υπηρετούν τους πολίτες όταν θα έχουν αλλάξει αρκετές κυβερνήσεις. Γιατί τα εγκαίνια διαρκούν λίγες ώρες. Οι συνέπειες μιας δημόσιας επένδυσης μπορούν να διαρκέσουν δεκαετίες. Και η πραγματική αξία ενός έργου δεν φαίνεται την ημέρα που το παραδίδουμε. Φαίνεται στα χρόνια που ακολουθούν.
