PosoKanei.gov.gr: Ψηφιακή διαφάνεια ή επικίνδυνη ψευδαίσθηση;
Του
ΒΑΣΙΛΗ ΖΩΓΡΑΦΟΥ
Διευθύνοντος Συμβούλου της Vision Labs R&D Team,
Υποψήφιου Διδάκτορος Επιστήμης Πληροφορικής και Δεδομένων,
BSc (Hons).CS, MBA.IB, MSc.DS, PhD.C.
[email protected]
Το PosoKanei.gov.gr ως κομιστής διαφάνειας ή παραγωγός ψηφιακής ψευδαίσθησης
Η δημιουργία της πλατφόρμας PosoKanei.gov.gr παρουσιάστηκε ως σημαντική επιτυχία του ελληνικού ψηφιακού κράτους. Η δυνατότητα σύγκρισης χιλιάδων προϊόντων, η παρακολούθηση της εξέλιξης των τιμών και η ενημέρωση του καταναλωτή προβάλλονται ως εργαλεία καταπολέμησης της ακρίβειας και ενίσχυσης της διαφάνειας στην αγορά λιανικής. Η πρόσβαση του πολίτη σε περισσότερη πληροφορία αποτελεί θετική εξέλιξη. Η ύπαρξη μιας προηγμένης ψηφιακής εφαρμογής δεν συνεπάγεται αυτομάτως και αποτελεσματικότερη δημόσια πολιτική.
Η πλατφόρμα περιλαμβάνει περίπου οκτώ χιλιάδες προϊόντα, προσφέροντας καθημερινή ενημέρωση τιμών, ιστορικά διαγράμματα μεταβολών, δυνατότητα δημιουργίας λίστας αγορών, αναζήτηση μέσω γραμμωτού κώδικα και συγκρίσεις με αντίστοιχες τιμές άλλων χωρών της Ευρωζώνης. Για την επίτευξη του σκοπού, είτε οι υπεραγορές στέλνουν απευθείας τα δεδομένα είτε εφαρμόζεται αυτοματοποιημένη συλλογή δεδομένων από τα ηλεκτρονικά καταστήματα.
Η αγορά λιανικής χαρακτηρίζεται από έντονες γεωγραφικές διαφοροποιήσεις, προσωρινές προωθητικές ενέργειες, διαφορετικές εμπορικές πολιτικές μεταξύ φυσικών και ηλεκτρονικών καταστημάτων, ειδικές εκπτώσεις μέσω καρτών πιστότητας και συνεχή μεταβολή των διαθέσιμων αποθεμάτων. Η εμφάνιση μίας και μόνο τιμής για κάθε προϊόν δημιουργεί εύλογα ερωτήματα σχετικά με την πραγματική αντιστοίχισή της προς την αγορά που αντιμετωπίζει ο καταναλωτής. Ανάλογοι προβληματισμοί προκύπτουν από τη διαδικασία κατηγοριοποίησης των προϊόντων. Η διαφοροποίηση στο βάρος, στη σύνθεση, στην ποιότητα, στη χώρα προέλευσης ή ακόμη και στη συσκευασία μπορεί να αλλοιώσει ουσιαστικά το αποτέλεσμα μιας σύγκρισης.
Δεν υπάρχει δημόσια διαθέσιμη τεκμηρίωση σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας των συγκεκριμένων αλγορίθμων, τα ποσοστά σφάλματος, τις διαδικασίες επαλήθευσης ή τους μηχανισμούς ανεξάρτητου ελέγχου. Η απουσία ανεξάρτητης αξιολόγησης των αλγοριθμικών αποφάσεων αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κενά κάθε σύγχρονου πληροφοριακού συστήματος του Δημοσίου. Η δημόσια παρουσίαση διεθνών συγκρίσεων δημιουργεί ισχυρό επικοινωνιακό αποτύπωμα. Η επιστημονική εγκυρότητα της διαδικασίας προϋποθέτει ταύτιση προϊόντων, ίδιες μονάδες μέτρησης, ίδια φορολογική επιβάρυνση, αντίστοιχες εμπορικές πρακτικές, παρόμοιες συσκευασίες και συγκρίσιμες συνθήκες αγοράς.
Ποιος φέρει την ευθύνη όταν μία τιμή αποδειχθεί λανθασμένη; Η ευθύνη ανήκει στην αλυσίδα λιανικής που απέστειλε τα στοιχεία, στον τεχνικό ανάδοχο που διαχειρίζεται την πλατφόρμα, στον πάροχο των δεδομένων, στον μηχανισμό αυτοματοποιημένης συλλογής πληροφοριών ή τελικά στο κράτος που δημοσιοποιεί τις πληροφορίες ως αξιόπιστες;
Η δημόσια και συνεχής προβολή των τιμών όλων των μεγάλων αλυσίδων ενδέχεται να λειτουργήσει, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, ως έμμεσος μηχανισμός επιβολής παράλληλων τιμολογιακών πρακτικών. Η άμεση δυνατότητα παρακολούθησης των κινήσεων κάθε ανταγωνιστή μειώνει την αβεβαιότητα της αγοράς και διευκολύνει τον ταχύ εντοπισμό οποιασδήποτε απόκλισης από μία κοινή εμπορική συμπεριφορά. Η οικονομική θεωρία του ανταγωνισμού έχει αναδείξει ότι η υπερβολική διαφάνεια, ιδίως σε ολιγοπωλιακές αγορές, δύναται να ενισχύσει τη σταθερότητα σιωπηρών μορφών σύμπραξης χωρίς να απαιτείται άμεση επικοινωνία ή ρητή συμφωνία μεταξύ των επιχειρήσεων.
Το πληροφοριακό οικοσύστημα δεν είναι γνωστό αν διαθέτει τις απαραίτητες ασφαλιστικές δικλείδες για την αδιάλειπτη παράγωγη αξιόπιστης πληροφορία υπό οποιεσδήποτε συνθήκες. Η αξιοπιστία εξαρτάται από την ποιότητα των δεδομένων που εισέρχονται. Ένα λανθασμένο σύνολο τιμών (data poisoning), μία εσφαλμένη αντιστοίχιση προϊόντων ή μια αλλοιωμένη ροή δεδομένων θα επηρεάσουν την εικόνα της αγοράς. Η παραβίαση των υπολογιστών αλυσίδας λιανικής και η αποστολή αλλοιωμένων δεδομένων θα οδηγήσει σε λανθασμένη ενημέρωση. Ποιος έχει την εποπτεία για την ανίχνευση της απόκλισης και την ενεργοποίηση μηχανισμών ελέγχου; Πόσος χρόνος απαιτείται μέχρι να διορθωθεί το σφάλμα; Η κυβερνοασφάλεια του οικοσυστήματος είναι τόσο ισχυρή όσο ο πιο αδύναμος κρίκος του.
Η αξιοπιστία του συστήματος δεν θεμελιώνεται αποκλειστικά στην ορθότητα των δεδομένων που συλλέγει, αλλά εξαρτάται από τη χρονική συνοχή και την πληρότητα της πληροφορίας που επεξεργάζεται. Το Time Synchronization Problem αναφέρεται στην πιθανότητα σύγκρισης δεδομένων που έχουν συλλεχθεί σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε στατιστικά ανακριβή ή παραπλανητικά αποτελέσματα. Το Missing Data Problem αφορά την αδυναμία συνεχούς και αδιάλειπτης τροφοδότησης του συστήματος από όλες τις διαθέσιμες πηγές, δημιουργώντας κενά πληροφόρησης που ενδέχεται να αλλοιώσουν την αξιοπιστία των συγκρίσεων.
Ο μεγάλος όγκος δεδομένων δημιουργεί συχνά την ψευδαίσθηση της απόλυτης διαφάνειας. Ένα πληροφοριακό σύστημα δεν αποτυπώνει την πραγματικότητα στο σύνολό της, αλλά όσα έχει σχεδιαστεί να μετρά. Η ποιότητα προϊόντος, η χώρα προέλευσης, η σύνθεσή του, η διάρκεια ζωής, η διαθεσιμότητα, η αξιοπιστία του προμηθευτή και το επίπεδο εξυπηρέτησης δεν ενσωματώνονται στη διαδικασία αξιολόγησης. Η τιμή μετατρέπεται έτσι στον κυρίαρχο δείκτη λήψης αποφάσεων, καλλιεργώντας την εσφαλμένη αντίληψη ότι η ποσοτική πληροφορία αρκεί για να περιγράψει μια σύνθετη οικονομική πραγματικότητα.
Το ώριμο ψηφιακό κράτος δεν περιορίζεται στην ανάπτυξη τεχνολογικών εργαλείων. Δημοσιοποιεί τη μεθοδολογία του, επιτρέπει ανεξάρτητους ελέγχους κυβερνοασφάλειας, καθιστά διαφανείς τους αλγορίθμους που χρησιμοποιεί, θεσπίζει σαφείς κανόνες λογοδοσίας και παρέχει στους πολίτες τη δυνατότητα να γνωρίζουν όχι μόνο ποια δεδομένα συλλέγονται αλλά και πώς αυτά αξιοποιούνται.
Η μεγαλύτερη αντίφαση είναι η αξιοποίηση της τεχνολογίας για να προσαρμόσει τη συμπεριφορά του πολίτη και όχι για να ρυθμίσει αποτελεσματικότερα την αγορά. Το κράτος ουσιαστικά παροτρύνει τον καταναλωτή να μετακινείται αναζητώντας τη χαμηλότερη τιμή, μεταφέροντας στον ίδιο το βάρος αντιμετώπισης της ακρίβειας. Η ίδια πληροφοριακή υποδομή θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για την έγκαιρη εποπτεία της αγοράς, τον εντοπισμό αδικαιολόγητων ανατιμήσεων, την ενεργοποίηση μηχανισμών ελέγχου και την επιβολή προσωρινών ανώτατων ορίων τιμών σε βασικά αγαθά. Η τεχνολογία δεν μπορεί να υποκαθιστά τη δημόσια πολιτική. Ο πραγματικός ρόλος του ψηφιακού κράτους δεν είναι να καθοδηγεί τον πολίτη προς το φθηνότερο ράφι, αλλά να διασφαλίζει ότι ολόκληρη η αγορά λειτουργεί με όρους διαφάνειας, υγιούς ανταγωνισμού και κοινωνικής δικαιοσύνης.
Φωτό: Ψηφιακή απεικόνιση / paron.gr
