Κήρυξη πολέμου: Για την ιστορία του Ανατολικού Ζητήματος – Του Ν. Στραβελάκη
Του
ΝΙΚΟΥ ΣΤΡΑΒΕΛΑΚΗ,
Οικονομολόγου του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών
Πολλοί απορούν για την απόφαση Τραμπ να εμπλακεί σε πόλεμο με το Ιράν. Ανεξάρτητα από τα παιδαριώδη σχέδια που είχε καταστρώσει, το φιάσκο στο οποίο ενδέχεται να καταλήξουν τα σχέδια αυτά και τις εξόχως πιθανές διασυνδέσεις των ενεργειών του με την εμπλοκή του στο σκάνδαλο Έπστιν, φρονώ ότι οι αιτίες και η δυναμική αυτής της ιμπεριαλιστικής επέμβασης πρέπει να αναλυθούν βαθύτερα.
Σε προηγούμενες αναφορές μου από τις φιλόξενες στήλες αυτής της εφημερίδας έχω σταθεί σε αυτά που μας διδάσκει η πολιτική οικονομία στην ανάλυση αυτού του πολέμου. Δηλαδή, στην έννοια του ρυθμιστικού κεφαλαίου και πώς αυτό καθορίζει τις τιμές σε διαφορικές συνθήκες / τεχνικές παραγωγής των εμπορευμάτων. Με δύο κουβέντες, το επιχείρημά μου είναι ότι το σαουδαραβικό, το ιρανικό, το ιρακινό και το κουβετιανό πετρέλαιο ρυθμίζει τις τιμές του πετρελαίου παγκοσμίως. Αυτό δεν οφείλεται στις ποσότητες που εισφέρει στην ημερήσια παραγωγή, οφείλεται κυρίως στο ότι έχει το χαμηλότερο κόστος εξόρυξης. Εύλογα, λοιπόν, οι ΗΠΑ, ελέγχοντας την παραγωγή στις χώρες του κόλπου, επιδιώκουν να ελέγξουν τις παγκόσμιες τιμές του πετρελαίου και μέσα από αυτές να βελτιώσουν τις ανταγωνιστική τους θέση κυρίως απέναντι στην Κίνα.
Όμως, οι αιτίες και η δυναμική αυτής της ιμπεριαλιστικής επέμβασης επηρεάζονται και από τις ιδιαίτερες σχέσεις που χαρακτηρίζουν τα θεοκρατικά καθεστώτα της περιοχής. Αυτός είναι και λόγος που δανείστηκα τον τίτλο του σημερινού άρθρου από ένα άρθρο του Μαρξ στην «International Herald Tribune», γραμμένο στις 28 Μαρτίου του 1854. Αναφέρεται στον 2ο Κριμαϊκό πόλεμο (1853 – 1856), όπου οι Αγγλογάλλοι πολέμησαν στο πλευρό της Οθωμανικής Τουρκίας, ενάντια στη Ρωσία. Σκοπός τους δεν ήταν μόνο ο περιορισμός της ρωσικής επέκτασης αλλά και η εξασφάλιση της προστασίας της ζωής και των οικονομικών συμφερόντων χριστιανών υπηκόων τους που δραστηριοποιούνταν ή επρόκειτο να δραστηριοποιηθούν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με το Κοράνι, οι αλλόθρησκοι μπορούν να ζουν σαν ραγιάδες υπό την προστασία της μουσουλμανικής εξουσίας, όχι όμως και να αναλαμβάνουν οικονομική δραστηριότητα εντός μουσουλμανικών κρατών όντας υπήκοοι άλλης χώρας.
Το αντίθετο, οι αλλόθρησκοι υπήκοοι ξένης δύναμης θεωρούνται εχθροί, σύμφωνα με το Κοράνι. Αυτή η αντίφαση απορρέει από το γεγονός ότι το Κοράνι, εκτός από ιερό κείμενο, είναι συνάμα ο αστικός και ο ποινικός κώδικας στα μουσουλμανικά θεοκρατικά καθεστώτα. Κατά συνέπεια, ορίζει τα έθνη βάσει της θρησκείας (πιστοί – άπιστοι). Σε αυτήν την ιδιαιτερότητα βασίστηκε αυτό που ονομάζουμε Ανατολικό Ζήτημα, το οποίο παραμένει σε έναν βαθμό και στην εποχή μας.
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία παρέκαμψε το πρόβλημα της οικονομικής δραστηριοποίησης αλλόθρησκων ξένων μέσα από παραχωρήσεις δικαιωμάτων νομής και εκμετάλλευσης. Ανάλογη πρακτική εφάρμοσαν για την εκμετάλλευση κοιτασμάτων πετρελαίου στις χώρες του κόλπου τα φιλοδυτικά θεοκρατικά καθεστώτα. Η Σαουδική Αραβία συνήψε την πρώτη συμφωνία με την αμερικανική SoCal το 1933. Διάδοχος κατάσταση αυτής της συμφωνίας είναι η τρέχουσα πρακτική της δημιουργίας κοινοπραξιών εκμετάλλευσης κοιτασμάτων ανάμεσα στη σαουδαραβική κρατική εταιρεία πετρελαίου Aramco (ιδρύθηκε τη δεκαετία του 1940) και ξένων πολυεθνικών, που όμως δεν έχουν δικαίωμα ιδιοκτησίας στα κοιτάσματα. Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η πρακτική βόλεψε τις πολυεθνικές του πετρελαίου, αφού, εξαιτίας της καθολικής κρατικής ιδιοκτησίας, δεν υπάρχουν περιορισμοί λόγω συνεκμετάλλευσης των κοιτασμάτων. Αντίθετα, στις ΗΠΑ, λόγω της ατομικής ιδιοκτησίας γης, οι εξορύξεις επικεντρώθηκαν σε μικρά και χαμηλής παραγωγικότητας κοιτάσματα. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος που έγιναν ρυθμιστικά τα πετρελαϊκά κοιτάσματα των χωρών του Κόλπου.
Βέβαια, για μη φιλοδυτικά καθεστώτα, όπως αυτό των Αγιατολάδων στο Ιράν, το Κοράνι ερμηνεύεται αυστηρά, καθώς δεν επιτρέπονται παραχωρήσεις εκμετάλλευσης κοιτασμάτων σε αλλόθρησκους ξένους, φυσικά πρόσωπα ή εταιρείες. Αυτή είναι η βαθύτερη αιτία πίσω από αυτόν τον πόλεμο, που εξηγεί και το κόλλημα των Αμερικανοϊσραιλινών να βρουν μια «καλύτερη» ηγεσία για το Ιράν. Δηλαδή, μια ηγεσία που θα τους παραχωρήσει δικαιώματα εκμετάλλευσης, όπως στη Σαουδική Αραβία.
Στον Κριμαϊκό Πόλεμο, περιφερειακές χώρες, όπως η νεοσύστατη Ελλάδα, προσπάθησαν να επωφεληθούν από τη σύρραξη και να αποσπάσουν εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας για λογαριασμό τους. Αυτό που εντυπωσιάζει είναι ότι, σε αντίθεση με το παρελθόν, στην τρέχουσα σύρραξη η ελληνική αστική τάξη δεν έχει κανένα αυτοτελή στόχο και είναι εντελώς συμπληρωματική στα σχέδια Αμερικανών και Ισραηλινών. Είναι μάλιστα η μοναδική χώρα της ΕΕ που έχει εμπλακεί με χερσαίες δυνάμεις που επιχειρούν στο έδαφος της Σαουδικής Αραβίας. Μια δουλική πολιτική, που το μόνο που πετυχαίνει είναι να βάζει σε κίνδυνο τον ελληνικό λαό.
Στην παρούσα φάση του πολέμου, κάποιοι έχουν προδικάσει την ήττα των Αμερικανών, ενώ άλλοι θεωρούν ότι θα έχουμε κλιμάκωση. Δεν μπορώ να ξέρω τι ισχύει, πολύ περισσότερο τι θα συμβεί, αλλά αυτό που μπορώ να πω με βεβαιότητα είναι ότι θα υπάρξουν πολλά επεισόδια στην παρούσα σύρραξη – σε αυτό κατατείνει η προηγούμενη ανάλυση.
