Εις μνήμην αμπελοφιλόσοφων – Του Ν. Στραβελάκη
–Μια αναδρομή στην ιδεολογική πορεία του Στέλιου Ράμφου
Του
ΝΙΚΟΥ ΣΤΡΑΒΕΛΑΚΗ,
Οικονομολόγου του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών
Πέθανε την περασμένη εβδομάδα στην Αθήνα ο Στέλιος Ράμφος. Μαζί με μια ετερόκλητη ομάδα ακαδημαϊκών, δημοσιογράφων, πολιτικών, συγγραφέων και δημοσιών προσώπων, από το 2008 και μετά, στήριξε την ερμηνεία της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα στον λεγόμενο «πολιτισμικό δυϊσμό».
Πρόκειται για μια θεωρία που ισχυρίζεται ότι η σύγχρονη ελληνική κοινωνία διαμορφώνεται από μια διαρκή σύγκρουση ανάμεσα σε δύο αντίρροπες πολιτισμικές δυνάμεις: Έναν αναχρονιστικό, παραδοσιακό, συνδεδεμένο με ανατολικές, βυζαντινές και οθωμανικές αξίες προσανατολισμό και ένα μεταρρυθμιστικό, δυτικόστροφο πρότυπο, το οποίο προωθείται από εκσυγχρονιστικές ελίτ. Η αναχρονιστική πλευρά της κοινωνίας κρατά όλη τη χώρα πίσω, μη επιτρέποντας στις εκσυγχρονιστικές ελίτ να «μεγαλουργήσουν». Από τη σκοπιά αυτή, τα Μνημόνια ήταν «ευλογία» για την ελληνική κοινωνία, αφού, κατά τον Ράμφο, θα επέτρεπαν την εξατομίκευση (individualization), ώστε να γίνουμε επιτέλους μια σύγχρονη αστική δημοκρατία.
Με άλλα λόγια, εντελώς αυθαίρετα, η ομάδα αυτή αμνηστεύει καπιταλιστές, πολιτικούς και πολιτικές για την κρίση και την ένταση με την οποία τη βιώνουμε και χρεώνει γι’ αυτό την εργατική τάξη και τη νεολαία. Προφανώς, πρόκειται για ένα ιδεολόγημα που δεν επιδέχεται καμία οικονομική θεμελίωση ούτε στο επίπεδο της θεωρίας, πολλώ δε μάλλον στο επίπεδο της εμπειρικής επαλήθευσης. Έχει, όμως, το πλεονέκτημα να μπορεί να διανθιστεί με ένα πλήθος από παραδείγματα της καθημερινότητάς μας, που εκτείνονται από τους μηχανισμούς της Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας μέχρι τη φορολογική συμπεριφορά των ελευθέρων επαγγελματιών και των μικροϊδιοκτητών.
Αυτό που συνήθως μας κρύβουν οι οπαδοί αυτής της θεωρίας είναι ότι προϋποθέτουν μια αντιστροφή της αιτιότητας. Θεωρούν ότι τα φαινόμενα αυτά αποτρέπουν την έλευση του μεγαλείου του ελληνικού καπιταλισμού και τη δικαίωση των ελίτ της αριστείας, που ενώ θέλουν και μπορούν να μας οδηγήσουν στη γη της επαγγελίας εμείς δεν τους αφήνουμε. Στην πραγματικότητα ισχύει το αντίθετο, η κρίση φέρνει στην επιφάνεια τον πολιτισμικό δυϊσμό και όχι ο πολιτισμικός δυϊσμός την κρίση. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η παρουσία και η επικράτηση του Τραμπ στα πολιτικά πράγματα στη μητρόπολη του δυτικού καπιταλισμού, στις ΗΠΑ. Φυσικά, δεν λένε κουβέντα και για την αποτυχία των Μνημονίων, που το μόνο που πέτυχαν είναι να στηρίξουν οικονομικά τις υποτιθέμενες ελίτ, οι οποίες από χρεοκοπημένοι καπιταλιστές φιγουράρουν πλέον στις λίστες του περιοδικού Forbes.
Με δύο λόγια, ο πολιτισμικός δυϊσμός είναι ένα ιδεολόγημα που επιδιώκει να αποπροσανατολίσει και να θολώσει τις πραγματικές κοινωνικές αντιθέσεις και κυρίως την αντίθεση κεφαλαίου – εργασίας, που είναι κυρίαρχη στον καπιταλισμό. Αυτός είναι, κατά τη γνώμη μου, ο λόγος που ο μεταστάς Στέλιος Ράμφος βρέθηκε και στις δύο πλευρές αυτής της υποτιθέμενης πολτισμικής αντίθεσης. Όταν εμφανίσθηκε για πρώτη φορά στον δημόσιο διάλογο, στα τέλη της δεκαετίας του 1970, ήταν κομμάτι της λεγόμενης αριστερόστροφης συνιστώσας του ρεύματος της «νεοορθοδοξίας». Η νεορθοδοξία ήταν ένα ετερόκλητο ρεύμα διανοουμένων και καλλιτεχνών που συνέκλιναν στο ότι η ορθόδοξη πολιτισμική ταυτότητα είναι ο οδηγός της ελληνικής κοινωνίας στο μέλλον. Μέλη της ήταν ο θεολόγος Χρήστος Γιανναράς, ο τραγουδοποιός Διονύσης Σαββόπουλος αλλά και μια ομάδα διανοουμένων προερχόμενων από την Αριστερά, όπως ο Κωστής Μοσκώφ, ο Κώστας Ζουράρις και ο «παλαιός» Στέλιος Ράμφος.
Ανάλογες ιδέες είχαν διατυπώσει στις αρχές του 20ού αιώνα και αστικά πολιτικά ρεύματα, με πιο χαρακτηριστικό το γεωπολιτικό όραμα του Ίωνα Δραγούμη περί «Ανατολικής Ομοσπονδίας», που συγκρούσθηκε με την πολιτική Βενιζέλου τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα. Τη δεκαετία του 1980, οι ιδέες αυτές έχασαν την πολιτική τους ουσία και περιορίσθηκαν σε ιδεολογήματα που σκοπό είχαν να αποδυναμώσουν την επιρροή των αριστερών ιδεών στη νεολαία. Η λογική ήταν ότι η αντίθεση δεν ήταν ανάμεσα στον δυτικό καπιταλιστικό και στον ανατολικό υπαρκτό σοσιαλισμό, αλλά ανάμεσα στη δυτική και ανατολική κουλτούρα. Η ρηχότητα αυτών των επιχειρημάτων επέτρεψε στον Ράμφο να κάνει στροφή 180 μοιρών μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1990.
Απαρνήθηκε την ανατολική ταυτότητα, την οποία θεωρούσε τόσο πολύτιμη για την ελληνική κοινωνία, και υιοθέτησε τον δυτικό ατομισμό, τον οποίο απερίφραστα καταδίκαζε.
Αυτό που μας δείχνει η διαδρομή τόσο του «παλαιού» όσο και του «νέου» Ράμφου είναι ότι η κυρίαρχη ιντελιγκέντσια στην Ελλάδα είναι εξίσου γελοία με την αστική τάξη της χώρας. Η οδύνη του πρωθυπουργού Μητσοτάκη για την απώλεια του Στέλιου Ράμφου είναι η απόδειξη.
