Β. Ζωγράφος στο “Π”: Η δίκη των Τεμπών ως καθρέφτης του ψηφιακού κράτους και της θεσμικής αξιοπιστίας
Του
ΒΑΣΙΛΗ ΖΩΓΡΑΦΟΥ
Διευθύνοντος Συμβούλου της Vision Labs R&D Team
Υποψήφιου Διδάκτορος Επιστήμης Πληροφορικής και Δεδομένων
BSc (Hons).CS, MBA.IB, MSc.DS, PhD.C.
[email protected]
Η δίκη για την τραγωδία των Τεμπών συνιστά ένα πολυεπίπεδο θεσμικό τεστ για τη λειτουργική επάρκεια του κράτους, την αξιοπιστία της δικαιοσύνης και την πραγματική ικανότητα της δημόσιας διοίκησης να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις μιας κοινωνίας που αξιώνει ταχύτητα, διαφάνεια και ουσιαστική λογοδοσία. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο κοινός παρονομαστής, που επανέρχεται με ιδιαίτερη ένταση, είναι η πραγματική κατάσταση του λεγόμενου «ψηφιακού κράτους» και κατά πόσο αυτό παραμένει ένα εργαλείο εκσυγχρονισμού ή αποδεικνύεται μια ημιτελής μεταρρύθμιση χωρίς θεσμικό βάθος.
Η δημόσια συζήτηση που αναπτύχθηκε γύρω από την επιλογή και την κατασκευή της αίθουσας διεξαγωγής της δίκης ανέδειξε μια διάσταση που υπερβαίνει τα πρακτικά ζητήματα χωρητικότητας ή ασφάλειας. Ανέδειξε το διαχρονικό πρόβλημα συντονισμού μεταξύ των κρατικών φορέων, την αδυναμία έγκαιρου σχεδιασμού και τη χαρακτηριστική διοικητική καθυστέρηση που συχνά συνοδεύει κρίσιμες υποθέσεις υψηλού κοινωνικού ενδιαφέροντος.
Οι καθυστερήσεις αποτελούν σύμπτωμα ενός βαθύτερου διοικητικού ελλείμματος, που έρχεται σε αντίφαση με το αφήγημα του επιτελικού και ψηφιακά αναβαθμισμένου κράτους. H επένδυση στην ψηφιακή διακυβέρνηση οφείλει πρωτίστως να επιδεικνύει διοικητική προνοητικότητα, διαλειτουργικότητα υπηρεσιών και αποτελεσματικό προγραμματισμό. Διαφορετικά, η ψηφιακή μετάβαση κινδυνεύει να περιοριστεί σε επικοινωνιακό εκσυγχρονισμό χωρίς αντίστοιχη θεσμική ωρίμανση.
Δεν λείπουν οι αιχμηρές φωνές, που εκφράζουν την υποψία ότι οι συνεχείς μεταθέσεις, οι οργανωτικές αστοχίες και η αδυναμία έγκαιρης προετοιμασίας ενδέχεται να μην αποτελούν μόνο προϊόν ανεπάρκειας αλλά αποτέλεσμα μιας άτυπης κουλτούρας χρονικής μετάθεσης ευθυνών. Οι προαναφερθείσες εκτιμήσεις δεν μπορούν να τεκμηριωθούν αποδεικτικά, η ύπαρξή τους αποτυπώνει το έλλειμμα εμπιστοσύνης που έχει διαμορφωθεί. Σε μια ώριμη δημοκρατία, η υπόνοια σκοπιμότητας στις καθυστερήσεις αποτελεί θεσμικό πρόβλημα, διότι η δικαιοσύνη πρέπει να απονέμεται με ακεραιότητα και ταχύτητα.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και η συζήτηση για το κόστος κατασκευής και διαμόρφωσης της δικαστικής αίθουσας. Η διαχείριση του δημόσιου χρήματος δεν αποτελεί μόνο λογιστική διαδικασία αλλά κατ’ εξοχήν ζήτημα πολιτικής ηθικής και διοικητικής ευθύνης. Σε περιόδους όπου η κοινωνία δοκιμάζεται από οικονομικές πιέσεις και αυξημένο κόστος διαβίωσης, κάθε δημόσια δαπάνη αξιολογείται ως προς την αναγκαιότητα, τη διαφάνεια και την αναλογικότητά της.
Η αντιπαράθεση που αναπτύχθηκε γύρω από το οικονομικό αποτύπωμα των σχετικών παρεμβάσεων φανερώνει μια βαθύτερη κρίση εμπιστοσύνης. Οι πολίτες αμφισβητούν το κόστος, τη διαδικασία λήψης αποφάσεων, την ιεράρχηση των προτεραιοτήτων και τη συνολική διαχείριση των πόρων. Η δυσπιστία αποτελεί ίσως το πιο κρίσιμο πολιτικό κεφάλαιο που διακυβεύεται σε τέτοιες υποθέσεις.
Η έννοια της θεσμικής εμπιστοσύνης αναδεικνύεται σε κεντρικό άξονα. Η εμπιστοσύνη δεν οικοδομείται μέσα από δηλώσεις προθέσεων αλλά από τη συνέπεια μεταξύ εξαγγελιών και αποτελεσμάτων. Η κοινωνία διαπιστώνει καθυστερήσεις σε μια τόσο εμβληματική δίκη, όταν παρακολουθεί διαφωνίες μεταξύ αρμόδιων φορέων ή όταν πληροφορείται εκ των υστέρων αποφάσεις που θα έπρεπε να έχουν ληφθεί εγκαίρως. Το πρόβλημα παύει να είναι διαδικαστικό και μετατρέπεται σε θεσμικό.
Στο επίκεντρο της υπόθεσης δεν βρίσκονται μόνο οι θεσμοί, οι διαδικασίες ή τα διοικητικά ελλείμματα. Εντοπίζονται οι 57 οικογένειες των θυμάτων, που βιώνουν μια παρατεταμένη κατάσταση ψυχικής αναμονής. Κάθε καθυστέρηση δεν είναι απλώς μια νομική παράταση, αλλά μια επαναβίωση του τραύματος. Μια επαναλαμβανόμενη εμπειρία πόνου, που θυμίζει μια ατέρμονη επιστροφή στην ημέρα της τραγωδίας, σαν μια κοινωνική εκδοχή της «ημέρας της μαρμότας». Το τραγικό γεγονός μοιάζει να επαναλαμβάνεται ψυχολογικά μέσα από την αναμονή της δικαίωσης.
Το ανθρώπινο δράμα πίσω από τους αριθμούς αποτελεί την πιο ουσιαστική διάσταση της υπόθεσης. Σε κάθε φάκελο δικογραφίας υπάρχει μία απώλεια, μία οικογένεια που προσπαθεί να συμφιλιωθεί με την απουσία, μια καθημερινότητα που διακόπηκε βίαια. Η καθυστέρηση της διαδικασίας για αυτούς τους ανθρώπους δεν μετριέται σε μήνες ή σε διοικητικές εκκρεμότητες αλλά σε χρόνο πένθους, που παρατείνεται χωρίς κάθαρση και αποστείρωση από το αποτύπωμα της νομικής διαδικασίας.
Η κοινωνική απαίτηση για δικαιοσύνη δεν αφορά μόνο την απόδοση ποινικών ευθυνών αλλά την ανάγκη επιβεβαίωσης ότι το κράτος μπορεί να λειτουργήσει με σοβαρότητα, μεθοδικότητα και σεβασμό προς τη συλλογική μνήμη ενός τραγικού γεγονότος. Η καθυστέρηση στην απονομή δικαιοσύνης, ιδιαίτερα σε υποθέσεις με ισχυρό κοινωνικό αποτύπωμα, συχνά εκλαμβάνεται ως μορφή έμμεσης αδικίας.
Σε αυτό το σημείο επανέρχεται το ζήτημα του ψηφιακού κράτους, όχι ως τεχνολογική καινοτομία αλλά ως δείκτης θεσμικής επάρκειας. Ένα πραγματικά σύγχρονο κράτος δεν μετριέται μόνο από τον αριθμό των ψηφιακών υπηρεσιών που προσφέρει αλλά από την ικανότητά του να οργανώνει αποτελεσματικά τις κρίσιμες λειτουργίες του, να προβλέπει ανάγκες και να μειώνει τη γραφειοκρατική αδράνεια. Η ψηφιοποίηση χωρίς διοικητική κουλτούρα ευθύνης παραμένει ένα τεχνοκρατικό περίβλημα χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο.
Η δίκη των Τεμπών λειτουργεί, επομένως, ως μεγεθυντικός φακός. Αναδεικνύει όχι μόνο τις ευθύνες που σχετίζονται με το ίδιο το τραγικό συμβάν αλλά και τις διαχρονικές παθογένειες του κρατικού μηχανισμού, την πολυδιάσπαση αρμοδιοτήτων, την έλλειψη συντονισμένης δράσης, την καθυστέρηση στη λήψη αποφάσεων και τη δυσκολία μετάβασης από τη θεωρητική μεταρρύθμιση στην πρακτική εφαρμογή. Αν η σύμβαση 717 είχε ολοκληρωθεί, το τραγικό δυστύχημα θα ήταν απλά ένα θεωρητικό σενάριο αναφοράς στα δελτία ειδήσεων για την έκβαση εν απουσία των τεχνολογικών συστημάτων πρόληψης.
Το πραγματικό διακύβευμα δεν περιορίζεται στην επιτυχή διεξαγωγή μιας δίκης. Το ευρύτερο ζήτημα είναι εάν το κράτος μπορεί να μετατρέψει μια εθνική τραγωδία σε αφορμή θεσμικής αυτοβελτίωσης. Εάν μπορεί να αποδείξει ότι διαθέτει μηχανισμούς αυτοδιόρθωσης και όχι διαχείρισης κρίσεων.
Η ποιότητα της δημοκρατίας αυξάνει, αναλογικά, στην ταχύτητα αντίδρασης, στην καθαρότητα των διαδικασιών, στη διαφάνεια των αποφάσεων και κυρίως στην αίσθηση δικαίου που αποκομίζει η κοινωνία. Η αρτιότερη θεσμική διαδικασία κινδυνεύει να θεωρηθεί ελλιπής με την απουσία της.
Η δίκη των Τεμπών αποτελεί δοκιμασία θεσμικής ωριμότητας. Η πιο ουσιαστική πρόκληση για το ψηφιακό κράτος δεν είναι η τεχνολογική του πρόοδος αλλά η ικανότητά να αποδείξει ότι πίσω από τα συστήματα και τις πλατφόρμες μπορεί να εμπνεύσει εμπιστοσύνη, να διαχειριστεί υπεύθυνα το δημόσιο χρήμα και να ανταποκριθεί στην αδιαπραγμάτευτη κοινωνική απαίτηση για δικαιοσύνη των ανθρώπων που αναμένουν καθυστερημένες απαντήσεις.
