Ο στόχος είναι περισσότερα χρόνια, αλλά με ποιότητα ζωής
Οι αναγκαίες παρεμβάσεις που προτείνει η Ελληνική Γεροντολογική και Γηριατρική Εταιρεία
Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες κατακτήσεις της επιστήμης, της ιατρικής και της κοινωνικής προόδου. Ταυτόχρονα, όμως, δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα, για την οποία οι κοινωνίες μας καλούνται να προετοιμαστούν.
Του
ΑΡΗ ΜΠΕΡΖΟΒΙΤΗ
Ο παγκόσμιος πληθυσμός συνεχίζει να γερνά εξαιτίας δύο παράλληλων εξελίξεων: Οι άνθρωποι ζουν περισσότερο και οι οικογένειες αποκτούν λιγότερα παιδιά. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, την 1η Ιανουαρίου 2025, 99 εκατ. άνθρωποι ήταν ηλικίας 65 ετών και άνω, αντιπροσωπεύοντας το 22% του συνολικού πληθυσμού. Παράλληλα, το 6% του πληθυσμού της ΕΕ ήταν ηλικίας 80 ετών και άνω.
Η εικόνα είναι ακόμη πιο έντονη σε ορισμένες χώρες. Στην Ιταλία, το ποσοστό των 80+ πλησιάζει το 8%, ενώ στη Γερμανία, στην Ελλάδα και στην Πορτογαλία ανέρχεται περίπου στο 7%. Η διάμεση ηλικία του πληθυσμού της ΕΕ έφτασε τα 44,9 έτη το 2025, ενώ στην Ελλάδα τα 47,2 έτη, από 39,2 έτη το 2005 – μία από τις μεγαλύτερες αυξήσεις στην Ευρώπη. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με μια διαρκή φυσική μείωση του πληθυσμού: Το 2024 καταγράφηκαν περίπου 1,3 εκατ. περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις, ενώ η συνολική αύξηση του πληθυσμού οφειλόταν στη θετική καθαρή μετανάστευση.
Ελλάδα: Μια χώρα που γερνά
Η Ελλάδα βρίσκεται ήδη ανάμεσα στις χώρες με έντονη δημογραφική γήρανση. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, την 1η Ιανουαρίου 2025 ο εκτιμώμενος πληθυσμός της χώρας ανερχόταν σε 10.372.335 κατοίκους. Από αυτούς, το 23,7% ήταν ηλικίας 65 ετών και άνω, δηλαδή σχεδόν ένας στους τέσσερις Έλληνες. Αντίθετα, μόλις το 12,8% ήταν ηλικίας 0 – 14 ετών.
Ιδιαίτερα χαρακτηριστικός είναι ο δείκτης γήρανσης, ο οποίος έφτασε το 185,4. Με άλλα λόγια, για κάθε 100 παιδιά ηλικίας 0 – 14 ετών στην Ελλάδα αντιστοιχούν περίπου 185 άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω. Η δημογραφική εικόνα συμπληρώνεται από τη χαμηλή γεννητικότητα. Το 2024 καταγράφηκαν στην Ελλάδα 68.309 γεννήσεις έναντι 125.873 θανάτων. Δηλαδή, μέσα σε έναν χρόνο καταγράφηκαν περίπου 57.500 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις. Η φυσική μείωση του πληθυσμού δεν είναι πλέον μια μελλοντική υπόθεση, αλλά αποτελεί τη σημερινή δημογραφική πραγματικότητα της χώρας.
Η ίδια τάση αποτυπώνεται και σε ευρωπαϊκό επίπεδο: Το 2024 η Ελλάδα είχε μόλις 6,6 γεννήσεις ανά 1.000 κατοίκους, από τα χαμηλότερα ποσοστά στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η μακροζωία αλλάζει τα συστήματα υγείας
Ο Ιωάννης Γ. Καραϊτιανός, πρόεδρος της Ελληνικής Γεροντολογικής και Γηριατρικής Εταιρείας, επισημαίνει: «Η δημογραφική γήρανση αλλάζει τις ανάγκες ολόκληρης της κοινωνίας. Τα συστήματα υγείας καλούνται να ανταποκριθούν σε έναν ολοένα μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων που ζουν μέχρι τις δεκαετίες των 80, 90 και 100 ετών. Αυτό σημαίνει μεγαλύτερη ανάγκη για πρόληψη, πρωτοβάθμια φροντίδα, γηριατρική αξιολόγηση, αποκατάσταση, κατ’ οίκον φροντίδα, μακροχρόνια φροντίδα και υπηρεσίες που διατηρούν την αυτονομία και τη λειτουργικότητα των ανθρώπων».
Στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια, ο πληθυσμός ηλικίας 60 ετών και άνω αναμένεται να αυξηθεί από 215 εκατ. το 2021 σε περισσότερα από 300 εκατ. έως το 2050, ενώ ο πληθυσμός των 80+ αναμένεται να υπερδιπλασιαστεί. Η απάντηση, επομένως, δεν μπορεί να είναι απλώς περισσότερα νοσοκομεία και περισσότερες δομές φροντίδας. Χρειάζεται επανασχεδιασμός των συστημάτων, με έμφαση στην πρόληψη, στην έγκαιρη παρέμβαση, στην ολοκληρωμένη φροντίδα, στην αποκατάσταση και στη διατήρηση της λειτουργικότητας.
Η τρίτη ηλικία δεν είναι παρακμή, είναι μια νέα περίοδος ζωής
Σύμφωνα με τον κ. Καραϊτιανό: «Μέσα σε αυτήν τη νέα πραγματικότητα, χρειάζεται να αλλάξει και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ηλικία. Το να μεγαλώνει κανείς δεν σημαίνει απαραίτητα παρακμή, αδυναμία ή κοινωνική απόσυρση. Η μεγαλύτερη ηλικία μπορεί να είναι μια περίοδος νέων δραστηριοτήτων, δημιουργικότητας, συμμετοχής, εθελοντισμού, εκπαίδευσης, ταξιδιών, άθλησης, κοινωνικής προσφοράς και μεταφοράς γνώσης στις νεότερες γενιές.
Οι μεγαλύτεροι άνθρωποι δεν αποτελούν μόνο αποδέκτες υπηρεσιών υγείας και κοινωνικής φροντίδας. Είναι γονείς και παππούδες, εργαζόμενοι, επιστήμονες, επαγγελματίες, εθελοντές, δημιουργοί, μέντορες και ενεργά μέλη των κοινοτήτων τους. Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να δημιουργήσουμε μια κοινωνία που απλώς ‘‘φροντίζει’’ τους ηλικιωμένους. Είναι να δημιουργήσουμε μια κοινωνία στην οποία οι άνθρωποι μεγαλύτερης ηλικίας μπορούν να παραμένουν ορατοί, χρήσιμοι, ενεργοί και ισότιμοι».
Μακροζωία ή εμμονή με τη νεότητα;
Υπάρχει, όμως, και μια άλλη πλευρά της σύγχρονης συζήτησης για τη μακροζωία. Ζούμε σε μια εποχή κατά την οποία η νεότητα έχει μετατραπεί σε κοινωνικό και αισθητικό πρότυπο. Η αγορά της αντιγήρανσης, οι αισθητικές παρεμβάσεις και επεμβάσεις, οι θεραπείες που υπόσχονται νεανική εμφάνιση και η διαρκής αναζήτηση του λεγόμενου «ελιξιρίου της νεότητας» αποτυπώνουν μια βαθύτερη επιθυμία: Να ζήσουμε περισσότερο, αλλά ταυτόχρονα να μη φαίνεται ότι μεγαλώνουμε.
«Άλλο η μακροζωία και άλλο η εμμονή με τη νεότητα», υποστηρίζει ο κ. Καραϊτιανός και συνεχίζει: «Η μακροζωία είναι η δυνατότητα να έχουμε περισσότερα χρόνια ζωής. Η υγιής γήρανση είναι η προσπάθεια αυτά τα χρόνια να είναι χρόνια με υγεία, λειτουργικότητα, αυτονομία και ποιότητα ζωής. Η εμμονή με το να δείχνουμε διαρκώς νέοι, αντίθετα, μπορεί να οδηγήσει στην αντίληψη ότι η ίδια η ηλικία είναι κάτι που πρέπει να κρύψουμε ή να διορθώσουμε. Δεν χρειάζεται να φοβόμαστε τις ρυτίδες, τις αλλαγές στο σώμα ή την ηλικία μας. Χρειάζεται να φοβόμαστε περισσότερο μια κοινωνία που κάνει τον άνθρωπο να αισθάνεται ότι χάνει την αξία του επειδή μεγαλώνει».
Ο στόχος, περισσότερα χρόνια, αλλά με ποιότητα ζωής
Έτσι, λοιπόν, η Ελλάδα και η Ευρώπη χρειάζεται να προετοιμαστούν για μια κοινωνία στην οποία οι άνθρωποι θα ζουν περισσότερα χρόνια. Αυτό σημαίνει επένδυση στην πρόληψη, στην υγιή γήρανση, στην ενίσχυση της γηριατρικής φροντίδας, στην ολοκληρωμένη σύνδεση υπηρεσιών υγείας και κοινωνικής φροντίδας, στην υποστήριξη των οικογενειών και των φροντιστών αλλά και στη δημιουργία περιβάλλοντος όπου οι μεγαλύτεροι άνθρωποι θα μπορούν να συμμετέχουν ενεργά. Η εποχή της μακροζωίας δεν είναι μια εικόνα από το μέλλον. Είναι η κοινωνία του σήμερα. Το ερώτημα που τίθεται πλέον δεν είναι εάν θα ζήσουμε περισσότερα χρόνια. Αυτό ήδη συμβαίνει. Το ερώτημα είναι το πώς θα ζήσουμε αυτά τα περισσότερα χρόνια.
«Και η απάντηση πρέπει να είναι: Με υγεία, αυτονομία, αξιοπρέπεια, δραστηριότητα, κοινωνική συμμετοχή και ποιότητα ζωής – σε κάθε ηλικία», αναφέρει χαρακτηριστικά ο κ. Καραϊτιανός.
Στο πλαίσιο αυτό, η Ελληνική Γεροντολογική και Γηριατρική Εταιρεία θεωρεί αναγκαίες για την ελληνική πραγματικότητα τις παρακάτω παρεμβάσεις:
1. Επανασχεδιασμός της ελληνικής κοινωνίας με όρους ισότητας και αξιοπρέπειας
Η ελληνική κοινωνία οφείλει να μεταβεί από το μοντέλο της παθητικής φροντίδας των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας σε ένα μοντέλο ενεργού, υγιούς και παραγωγικής γήρανσης.
2. Μετασχηματισμός των συστημάτων υγείας και κοινωνικής προστασίας
Η ελληνική πραγματικότητα αναδεικνύει σοβαρά κενά στις υποδομές μακροχρόνιας φροντίδας και στη διασύνδεση της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας με την εξειδικευμένη Γηριατρική. Η Ελληνική Γεροντολογική και Γηριατρική Εταιρεία ζητά:
• Την αναβάθμιση και επέκταση των δημόσιων δομών μακροχρόνιας φροντίδας και προγραμμάτων όπως το «Βοήθεια στο Σπίτι».
• Την ενίσχυση και τη θεσμοθέτηση της γηριατρικής ειδικότητας στο ελληνικό σύστημα υγείας, για την ορθή αντιμετώπιση των πολλαπλών και σύνθετων προβλημάτων της τρίτης ηλικίας.
• Την ανάπτυξη της εξειδικευμένης εκπαίδευσης στη Γεροντολογία.
• Τη στήριξη των άτυπων φροντιστών (οικογένεια), που στην Ελλάδα επωμίζονται το μεγαλύτερο βάρος της φροντίδας των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας, μέσω ψυχολογικής, εκπαιδευτικής και οικονομικής αρωγής.
Φωτο: pixabay
