–Η αόρατη εξουσία που κυβερνά πριν από την πολιτική
Ποιοι κυβερνούν πραγματικά μια σύγχρονη κοινωνία; Αυτοί που ψηφίζονται; Αυτοί που διαθέτουν χρήμα; Οι τραπεζίτες, οι μεγαλοεπιχειρηματίες και οι επενδυτές; Ή μήπως υπάρχουν και κάποιοι άλλοι, λιγότερο ορατοί, που δεν χρειάζεται να κατέχουν ούτε το ένα ούτε το άλλο, επειδή έχουν τη δυνατότητα να καθορίζουν τι θα θεωρήσουμε αλήθεια, πρόβλημα, λύση και αναπόφευκτο;
Του
ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ*
Καθηγητή Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ρώμης
Ο Τζόρτζιο Ρούφολο, διαπρεπής ιταλός οικονομολόγος, πολιτικός και δημοσιογράφος (14 Αυγούστου 1926 – 16 Φεβρουαρίου 2023), ο οποίος υπήρξε ηγετικό στέλεχος του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος (PSI) και θεωρείται ο θεμελιωτής του οικονομικού προγραμματισμού στη μεταπολεμική Ιταλία, είχε εντοπίσει αυτήν τη νέα μορφή εξουσίας στους «παραγωγούς συμβόλων». Η έννοια αποκτά σήμερα ακόμα μεγαλύτερη σημασία, επειδή η πολιτική εξουσία δεν ασκείται πλέον μόνο με νόμους, φόρους, κρατικούς προϋπολογισμούς και διοικητικές αποφάσεις. Ασκείται προηγουμένως με τις λέξεις, τους αριθμούς, τις εικόνες, τις στατιστικές, τις δημοσκοπήσεις, τις οικονομικές προβλέψεις και, πλέον, με τους αλγόριθμους.
Οι «συμβολιστές» δεν είναι απλώς μια κοινωνική ελίτ. Είναι μια λειτουργία της εξουσίας.
Είναι εκείνοι που έχουν την ικανότητα να μετατρέπουν την πραγματικότητα σε αφήγημα.
Από την εξουσία του χρήματος στην εξουσία του νοήματος
Η κλασική οικονομική ελίτ διαθέτει κεφάλαιο. Η πολιτική ελίτ διαθέτει θεσμική εξουσία. Οι «συμβολιστές» διαθέτουν κάτι διαφορετικό: Εξουσία ερμηνείας.
Και η εξουσία ερμηνείας μπορεί να προηγείται όλων των άλλων.
Πριν αποφασιστεί μια πολιτική, πρέπει να οριστεί το πρόβλημα. Πριν οριστεί το πρόβλημα, πρέπει να συμφωνήσουμε για το τι θεωρούμε πραγματικότητα. Και πριν από αυτό, κάποιος πρέπει να μας υποδείξει ποιοι αριθμοί έχουν σημασία, ποια γεγονότα αξίζουν δημοσιότητα και ποιο λεξιλόγιο πρέπει να χρησιμοποιήσουμε.
Εκεί, λοιπόν, βρίσκεται ο «συμβολιστής».
Δεν χρειάζεται να πει στον υπουργό τι ακριβώς πρέπει να κάνει. Μπορεί να είναι αρκετό να του εξηγήσει ότι δεν υπάρχει άλλη επιλογή.
Η αύξηση των κοινωνικών δαπανών γίνεται «δημοσιονομικό βάρος». Η μείωση των μισθών γίνεται «βελτίωση της ανταγωνιστικότητας». Η ιδιωτικοποίηση γίνεται «αξιοποίηση». Η εργασιακή ανασφάλεια γίνεται «ευελιξία». Η συγκέντρωση πλούτου γίνεται «επιβράβευση της επιχειρηματικότητας». Και η πολιτική αδυναμία απέναντι στις αγορές βαφτίζεται «ρεαλισμός».
Η λέξη αλλάζει. Η πραγματικότητα, όμως, παραμένει.
Αλλά αλλάζει η κοινωνική της αποδοχή.
Αυτό είναι το μεγάλο όπλο των «συμβολιστών».
Δεν κυβερνούν, καθορίζουν τι μπορεί να κυβερνηθεί
Εδώ βρίσκεται και η ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στον πλούσιο και στον «συμβολιστή».
Ο πλούσιος μπορεί να αγοράσει επιρροή.
Ο συμβολιστής όμως μπορεί να κατασκευάσει το περιβάλλον μέσα στο οποίο η επιρροή του πλούσιου εμφανίζεται ως λογική και αναπόφευκτη.
Ο οικονομολόγος που παρουσιάζει μια συγκεκριμένη πολιτική ως μονόδρομο, ο δημοσιογράφος που καθορίζει ποιο ζήτημα θα γίνει πρώτο θέμα, ο σύμβουλος που διατυπώνει το πολιτικό μήνυμα, ο δημοσκόπος που μετατρέπει μια τάση σε κοινή γνώμη, ο επικοινωνιολόγος που κατασκευάζει την εικόνα ενός ηγέτη, ο πανεπιστημιακός που προσφέρει επιστημονικό κύρος σε μια επιλογή, ο χρηματιστής που αξιολογεί μια κυβέρνηση και ο τεχνολόγος που σχεδιάζει τον αλγόριθμο που αποφασίζει τι θα δουν εκατομμύρια άνθρωποι στην οθόνη τους μπορεί να μην κυβερνούν τυπικά.
Καθορίζουν, όμως, το πεδίο μέσα στο οποίο κυβερνούν οι άλλοι.
Και αυτό είναι πολύ ισχυρότερο από την απλή κατοχή μιας θέσης εξουσίας.
Η νέα αριστοκρατία δεν φορά απαραίτητα κοστούμι
Ο Ρούφολο συνέδεε αυτήν τη διαδικασία με τη μεταμόρφωση του καπιταλισμού. Στα ύστερα έργα του επέμενε ότι η χρηματιστικοποίηση και η παγκοσμιοποίηση είχαν μεταβάλει τη σχέση οικονομίας και πολιτικής. Περιέγραφε, μάλιστα, την παγκόσμια οικονομική ελίτ ως μια περισσότερο κοσμοπολίτικη και λιγότερο δεμένη με τις παραδοσιακές εθνικές πολιτικές δομές δύναμη.
Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές της σκέψης του.
Η νέα άρχουσα τάξη δεν είναι κατ’ ανάγκην μια κλειστή λέσχη βιομηχάνων. Είναι ένα δίκτυο οικονομικού, τεχνοκρατικού, επικοινωνιακού και πολιτισμικού κεφαλαίου.
Κάποιος μπορεί να μη διαθέτει εργοστάσιο, αλλά να διαχειρίζεται δεδομένα.
Μπορεί να μην έχει εφημερίδα, αλλά να καθορίζει την ατζέντα της.
Μπορεί να μην είναι πολιτικός, αλλά να γράφει τα επιχειρήματα με τα οποία ένας πολιτικός θα υπερασπιστεί την πολιτική του.
Μπορεί να μην έχει τράπεζα, αλλά να αξιολογεί την πιστοληπτική ικανότητα μιας χώρας.
Μπορεί να μην έχει τηλεοπτικό σταθμό, αλλά να γνωρίζει πώς λειτουργεί ο μηχανισμός που αποφασίζει ποιο περιεχόμενο θα γίνει viral.
Αυτός είναι ο νέος «συμβολιστής».
Η πολιτική κυριαρχία αρχίζει πριν από την κάλπη
Το πιο επικίνδυνο σημείο είναι ότι η συμβολική εξουσία λειτουργεί συχνά πριν από την πολιτική απόφαση.
Η δημοκρατία υποτίθεται ότι ξεκινά από τον πολίτη, ο οποίος κρίνει προγράμματα, πρόσωπα και πολιτικές. Στην πράξη, όμως, ο πολίτης δεν προσέρχεται στην κάλπη έχοντας μπροστά του την καθαρή πραγματικότητα.
Έχει ήδη ακούσει τι είναι κρίση.
Έχει ήδη πληροφορηθεί ποιος είναι υπεύθυνος.
Έχει ήδη μάθει ποια πολιτική είναι ρεαλιστική.
Έχει ήδη ακούσει ποιος είναι ειδικός και ποιος λαϊκιστής.
Έχει ήδη πληροφορηθεί ποιο ζήτημα είναι επείγον και ποιο πρέπει να περιμένει.
Με άλλα λόγια, η πολιτική επιλογή έχει προηγουμένως περάσει από ένα φίλτρο συμβολικής κατασκευής.
Γι’ αυτό και η μάχη για την εξουσία δεν είναι πλέον μόνο μάχη για το κράτος.
Είναι μάχη για τον ορισμό της πραγματικότητας.
Το χρήμα χρειάζεται αφήγημα
Και εδώ συναντώνται οι δύο μεγάλες δυνάμεις της εποχής: Το κεφάλαιο και η παραγωγή συμβόλων. Το κεφάλαιο μπορεί να αγοράσει Μέσα Ενημέρωσης, διαφήμιση, συμβούλους, ερευνητικά κέντρα, τεχνογνωσία και πολιτική πρόσβαση. Αλλά η αγορά όλων αυτών δεν έχει αξία, αν δεν μετατραπεί σε κοινωνικά αποδεκτό αφήγημα.
Ο «συμβολιστής» κάνει ακριβώς αυτήν τη δουλειά.
Μετατρέπει το ιδιαίτερο συμφέρον σε γενικό συμφέρον.
Μετατρέπει την επιλογή μιας ομάδας σε αναγκαιότητα της οικονομίας.
Μετατρέπει την ταξική σύγκρουση σε τεχνικό ζήτημα.
Μετατρέπει την πολιτική απόφαση σε επιστημονική αναγκαιότητα.
Και αυτό είναι το σημείο όπου η δημοκρατία κινδυνεύει να χάσει ένα μεγάλο μέρος της ουσίας της.
Διότι όταν μια πολιτική παρουσιάζεται ως επιστημονικά αναπόφευκτη, ποιος ακριβώς έχει το δικαίωμα να διαφωνήσει;
Από τον οικονομολόγο στον αλγόριθμο
Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων, η ισχύς των συμβολιστών πολλαπλασιάζεται.
Παλαιότερα, ένας εκδότης, ένας τηλεοπτικός διευθυντής ή ένας ισχυρός δημοσιογράφος μπορούσε να αποφασίσει ποιο θέμα θα φτάσει στο κοινό.
Σήμερα, τη δουλειά αυτή την κάνει σε μεγάλο βαθμό και ο αλγόριθμος.
Ο αλγόριθμος δεν είναι πολιτικός. Δεν ψηφίζει. Δεν έχει ιδεολογία, με την ανθρώπινη έννοια. Αλλά επιλέγει τι θα εμφανιστεί μπροστά μας, πόσο θα παραμείνει εκεί και ποιο περιεχόμενο θα ενισχυθεί.
Έτσι, η συμβολική εξουσία αποκτά τεχνική μορφή.
Δεν είναι πλέον μόνο το ποιος μιλάει.
Είναι και το ποιος αποφασίζει ποιον θα ακούσουμε.
Και αυτό μεταβάλλει ριζικά τους όρους της δημοκρατικής αντιπαράθεσης.
Η μεγάλη παγίδα
Ωστόσο, θα ήταν λάθος να αντιμετωπίσουμε τους «συμβολιστές» ως μια συνωμοτική ομάδα που συνεδριάζει κρυφά και αποφασίζει τις τύχες του κόσμου.
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη και γι’ αυτό πιο ανησυχητική.
Δεν χρειάζεται συνωμοσία.
Αρκεί να υπάρχουν κοινά συμφέροντα, κοινές επαγγελματικές διαδρομές, κοινά εκπαιδευτικά περιβάλλοντα, κοινές αντιλήψεις και κοινά κριτήρια επιτυχίας.
Η εξουσία μπορεί να αναπαράγεται χωρίς κανείς να δίνει εντολές.
Ο ένας οικονομολόγος θεωρεί ορθή μια πολιτική επειδή έτσι διδάχθηκε.
Ο δημοσιογράφος την παρουσιάζει ως ρεαλιστική επειδή έτσι την παρουσιάζουν οι ειδικοί.
Ο πολιτικός την υιοθετεί επειδή φοβάται το κόστος της απόκλισης.
Και ο πολίτης τελικά την αποδέχεται επειδή έχει ακούσει εκατό φορές ότι δεν υπάρχει εναλλακτική.
Αυτή είναι ίσως η πιο αποτελεσματική μορφή ηγεμονίας: Η εξουσία που δεν χρειάζεται να επιβληθεί επειδή έχει προηγουμένως γίνει κοινή λογική.
Το πραγματικό ερώτημα
Η αξία της σκέψης του Ρούφολο βρίσκεται ακριβώς εδώ. Δεν μας υποχρεώνει να αναζητήσουμε έναν κρυφό ένοχο πίσω από κάθε πολιτική εξέλιξη. Μας υποχρεώνει να ρωτήσουμε κάτι πολύ πιο δύσκολο:
Ποιος έχει τη δυνατότητα να ορίζει τους όρους της συζήτησης;
Ποιος αποφασίζει τι είναι λογικό;
Ποιος ορίζει τι είναι μοντέρνο;
Ποιος χαρακτηρίζει μια πολιτική λαϊκιστική και μια άλλη υπεύθυνη;
Ποιος επιλέγει τους αριθμούς με τους οποίους θα μετρήσουμε την επιτυχία;
Και, τελικά, ποιος αποφασίζει τι επιτρέπεται να φανταστεί μια κοινωνία ως εναλλακτική λύση;
Αν η απάντηση βρίσκεται όλο και περισσότερο σε ένα κλειστό πλέγμα οικονομικών συμφερόντων, τεχνοκρατών, Μέσων Ενημέρωσης, συμβούλων, ειδικών και ψηφιακών πλατφορμών, τότε η δημοκρατία δεν καταργείται.
Αδειάζει.
Παραμένουν οι εκλογές, τα κόμματα, τα κοινοβούλια και οι θεσμοί. Αλλά το ουσιαστικό πεδίο της πολιτικής μετακινείται αλλού, εκεί όπου παράγονται οι λέξεις, οι εικόνες, οι αριθμοί και οι ερμηνείες. Εκεί όπου οι «συμβολιστές» έχουν το πλεονέκτημα.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο σύγχρονη μορφή πολιτικής κυριαρχίας: Να μην αποφασίζεις εσύ τι θα ψηφίσει ο πολίτης, αλλά να αποφασίζεις προηγουμένως μέσα σε ποια πραγματικότητα θα κληθεί να ψηφίσει. Αυτό είναι το πραγματικό μάθημα του Ρούφολο.
Και γι’ αυτό, σχεδόν έναν αιώνα μετά τη γέννησή του, οι «συμβολιστές» του είναι σήμερα περισσότερο επίκαιροι από ποτέ.
*Ο Απόστολος Αποστόλου είναι καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας και έχει διδάξει στα Πανεπιστήμια Παντείου, Πάντοβας, Μιλάνου και Ρώμης. Έχει γράψει 15 βιβλία στα ελληνικά και στα ιταλικά και έχει αρθρογραφήσει σε ελληνικά και ιταλικά έντυπα. Υπήρξε μέλος του Istituto di Politica, Perugia και επίσης μέλος της Accademia Adriatica di Filosofia «Italia Nuova».
