ΜΟΝΟ ΤΟΝ ΠΕΡΑΣΜΕΝΟ ΧΡΟΝΟ ΕΙΧΑΜΕ 579
–ΠΟΙΕΣ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΑΙΤΙΕΣ ΠΟΥ ΟΔΗΓΟΥΝ ΣΕ ΑΥΤΟΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ
Η αυτοκτονία αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα δημόσιας υγείας διεθνώς. Περισσότεροι από 720.000 άνθρωποι χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους από αυτοκτονία παγκοσμίως, ενώ αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αιτίες θανάτου στις νεότερες ηλικίες.
Του
ΑΡΗ ΜΠΕΡΖΟΒΙΤΗ
Στην Ελλάδα, το γεγονός ότι ο ηλικιακά σταθμισμένος δείκτης αυτοκτονιών παραμένει χαμηλότερος από τον αντίστοιχο μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν σημαίνει ότι το πρόβλημα είναι μικρό. Το Παρατηρητήριο Αυτοκτονιών της «ΚΛΙΜΑΚΑΣ» έχει καταγράψει 2.946 θανάτους από αυτοκτονία κατά την περίοδο 2020 – 2025, με 579 καταγεγραμμένους θανάτους το 2025, κατά 110 περισσότερους από το 2024. Πρόκειται για ένα σταθερό και διαχρονικό φορτίο δημόσιας υγείας και όχι για ένα περιστασιακό φαινόμενο. Ταυτόχρονα, η απουσία ενός ολοκληρωμένου εθνικού συστήματος καταγραφής των σοβαρών αποπειρών και η χρονική υστέρηση των επίσημων στατιστικών περιορίζουν την ικανότητα του συστήματος να γνωρίζει έγκαιρα τι συμβαίνει και να προσαρμόζει αντίστοιχα τις παρεμβάσεις του. Εκτιμάται ότι η υποκαταγραφή των αυτοκτονιών αγγίζει το 15% – 20% και ότι πίσω από κάθε αυτοκτονία κρύβονται 20 έως 30 απόπειρες.
Η πρόληψη της αυτοκτονίας
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας (10 Σεπτεμβρίου), η «ΚΛΙΜΑΚΑ» θέτει ένα ερώτημα που αφορά πλέον όχι μόνο την κλινική πρακτική, αλλά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η πρόληψη της αυτοκτονίας στη χώρα: «Μήπως πρέπει να μετακινήσουμε το σημείο από το οποίο αρχίζει η πρόληψη; Η πρόληψη δεν μπορεί να αρχίζει όταν ο κίνδυνος έχει ήδη γίνει ορατός».
Σύμφωνα με τους ειδικούς της «ΚΛΙΜΑΚΑΣ», «η πρόληψη χρειάζεται να μετακινηθεί νωρίτερα: στην αναγνώριση της ευαλωτότητας, στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, στην κοινότητα, στο σχολείο, στους χώρους εργασίας, στο νοσοκομείο, στη συνέχεια της φροντίδας μετά από μία απόπειρα, αλλά και στην έρευνα που μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα γιατί διαφορετικοί άνθρωποι, κάτω από διαφορετικές συνθήκες, ακολουθούν διαφορετικές διαδρομές προς την αυτοκτονικότητα».
Ποιες είναι οι αιτίες της αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία της «ΚΛΙΜΑΚΑΣ», η αυτοκτονικότητα δεν αποτελεί ένα ενιαίο φαινόμενο και δεν ακολουθεί την ίδια πορεία σε όλους τους ανθρώπους. Γενετικοί και επιγενετικοί παράγοντες, ψυχιατρική νοσηρότητα, τραυματικές εμπειρίες, χρήση ουσιών, προβλήματα σωματικής υγείας, απώλειες, κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, κοινωνική απομόνωση, νευροβιολογικοί μηχανισμοί, πρόσβαση σε μέσα και αιφνίδιες κρίσεις μπορούν να αλληλεπιδρούν με διαφορετικό τρόπο και σε διαφορετικές χρονικές στιγμές.
Η σύγχρονη επιστημονική γνώση μάς οδηγεί επομένως πέρα από την αντίληψη μιας στατικής λίστας παραγόντων κινδύνου. Η πολυετής κλινική εμπειρία της «ΚΛΙΜΑΚΑΣ» στο πεδίο της αυτοκτονίας ενισχύει την ανάγκη να εξετασθεί ένα διαφορετικό ερώτημα: Όχι μόνο ποιοι είναι οι παράγοντες κινδύνου, αλλά πώς αυτοί συνδυάζονται, πότε ενεργοποιούνται, πώς μεταβάλλονται στον χρόνο και τι κάνει έναν άνθρωπο περισσότερο ή λιγότερο ευάλωτο σε μία δεδομένη στιγμή.
«Η κατεύθυνση αυτή δεν σημαίνει ότι η επιστήμη μπορεί να προβλέψει ποιος άνθρωπος θα αυτοκτονήσει. Δεν υπάρχει σήμερα ένα εργαλείο που να μπορεί να κάνει κάτι τέτοιο με ασφάλεια και ακρίβεια σε ατομικό επίπεδο», υποστηρίζουν οι ειδικοί της «ΚΛΙΜΑΚΑΣ». Και προσθέτουν: «Σημαίνει, όμως, ότι μπορούμε να επενδύσουμε περισσότερο στην κατανόηση της ατομικής ευαλωτότητας, ώστε η φροντίδα να γίνεται περισσότερο εξατομικευμένη και η πρόληψη να ξεκινά πριν από την εκδήλωση της οξείας κρίσης».
Δεν αρκεί, όμως, να αλλάξει μόνο ο τρόπος με τον οποίο μιλάμε για την αυτοκτονία. Πρέπει να αλλάξει και ο τρόπος με τον οποίο οργανώνουμε την πρόληψή της. Αυτό σημαίνει υπηρεσίες προσβάσιμες πριν από την κρίση, έγκαιρη αναγνώριση της ενεργοποιημένης ευαλωτότητας, ασφαλέστερα νοσοκομεία και κοινότητες, συνέχεια της φροντίδας μετά το εξιτήριο και ουσιαστική υποστήριξη των ανθρώπων που πενθούν μετά την αυτοκτονία ενός δικού τους ανθρώπου.
Η δυσκολία επίτευξης σταθερών αποτελεσμάτων δεν σημαίνει ότι η αυτοκτονία είναι αναπόφευκτη. Δείχνει ότι δεν πρόκειται για ένα μονοδιάστατο κλινικό γεγονός, το οποίο εμφανίζεται ξαφνικά και μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο κατά την οξεία κρίση. Η πρόληψη χρειάζεται να περάσει μέσα σε ολόκληρο το σύστημα υγείας.
Η αυτοκτονική ευαλωτότητα δεν εμφανίζεται μόνο στις ψυχιατρικές υπηρεσίες. Μπορεί να συναντηθεί στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, στα Τμήματα Επειγόντων Περιστατικών, στις παθολογικές και χειρουργικές κλινικές, στα εξωτερικά ιατρεία, στα σχολεία, στους χώρους εργασίας και στην κοινότητα.
Γι’ αυτό, η πρόληψη της αυτοκτονίας δεν μπορεί να αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα των εξειδικευμένων υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Χρειάζεται ένα σύστημα στο οποίο περισσότεροι επαγγελματίες μπορούν να αναγνωρίζουν νωρίτερα την ευαλωτότητα, να γνωρίζουν πώς να ανταποκριθούν και να ενεργοποιούν μία σαφή διαδρομή φροντίδας.
Σε αυτήν την κατεύθυνση εντάσσεται η εμπειρία της «ΚΛΙΜΑΚΑΣ», από τη λειτουργία του Κέντρου για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας, τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία (10180, το Παρατηρητήριο Αυτοκτονιών μέχρι την εκπαίδευση επαγγελματιών και τις παρεμβάσεις σε διαφορετικά επίπεδα του συστήματος υγείας. Ιδιαίτερη θέση έχει η «Αντιαυτοκτονική Ασπίδα», που υλοποιείται σε συνεργασία με το Γενικό Νοσοκομείο Αθηνών «Λαϊκό». Η εμπειρία αυτή δείχνει ότι ένα νοσοκομείο μπορεί να μην είναι απλώς ο χώρος όπου αντιμετωπίζεται μία κρίση, αλλά να μετατραπεί σε χώρο οργανωμένης πρόληψης.
Η γεωγραφία δεν πρέπει να καθορίζει την πρόσβαση στη φροντίδα
Παράλληλα, όμως, η πρόληψη πρέπει να είναι διαθέσιμη και εκεί όπου η πρόσβαση στις υπηρεσίες είναι δυσκολότερη. Η πολυετής παρουσία της «ΚΛΙΜΑΚΑΣ» σε νησιωτικές και απομακρυσμένες περιοχές, μέσα από Κινητές Μονάδες Ψυχικής Υγείας και Υπηρεσίες Τηλεψυχιατρικής, αποτελεί ένα πεδίο εφαρμογής ενός διαφορετικού μοντέλου.
Από τις Κυκλάδες και τα Δωδεκάνησα έως τη Νάξο, τη Σαντορίνη, την Ίο, την Αμοργό, τη Σύμη και το Καστελλόριζο, η εμπειρία αυτή καταδεικνύει ότι η γεωγραφική απόσταση δεν μπορεί να μετατρέπεται σε απόσταση από τη φροντίδα. Στο Καστελλόριζο, η μόνιμη παρουσία και η λειτουργία της Μονάδας Τηλεψυχιατρικής της «ΚΛΙΜΑΚΑΣ» αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η τεχνολογία μπορεί να συνδέσει μια απομακρυσμένη κοινότητα με ένα ευρύτερο δίκτυο φροντίδας. Η επόμενη πρόκληση είναι οι εμπειρίες αυτές να μετατραπούν σε σταθερά και αξιολογήσιμα μοντέλα γεωγραφικής ισότητας στην ψυχική υγεία.
Από την Τηλεψυχιατρική στην ψηφιακή πρόληψη
Επίσης, η τεχνολογία δημιουργεί νέες δυνατότητες, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της λύση. Η τεχνητή νοημοσύνη, η ψηφιακή υγεία και η Τηλεψυχιατρική μπορούν να συμβάλουν στην οργάνωση της πληροφορίας, στην εκπαίδευση επαγγελματιών, στην παρακολούθηση και στη διεύρυνση της πρόσβασης. Η χρήση τους, όμως, πρέπει να συνοδεύεται από επιστημονική αξιολόγηση, ανθρώπινη εποπτεία, διαφάνεια και προστασία των προσωπικών δεδομένων. Η τεχνολογία πρέπει να υπηρετεί την πρόληψη και όχι να υποκαθιστά την κλινική κρίση και την ανθρώπινη σχέση.
Στην «ΚΛΙΜΑΚΑ», η κατεύθυνση αυτή συνδέεται με μια ευρύτερη προσπάθεια αξιοποίησης της τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης ως εργαλείων για ένα περισσότερο προσβάσιμο και συνεκτικό σύστημα ψυχικής υγείας.
Η έρευνα για την ευαλωτότητα
Η πρόληψη του μέλλοντος δεν μπορεί να βασίζεται μόνο σε όσα ήδη γνωρίζουμε. Χρειάζεται να επενδύσει στην έρευνα. Στο πλαίσιο αυτό, η «ΚΛΙΜΑΚΑ» έχει αναπτύξει το ερευνητικό σχήμα EPV – Klimaka Epigenetic & Polygenic Vulnerability, ένα μη διαγνωστικό πλαίσιο διερεύνησης της ευαλωτότητας, που επιχειρεί να συνδέσει τη σύγχρονη βιολογική γνώση με την κλινική και ψυχοκοινωνική προσέγγιση. Η κατεύθυνση αυτή εντάσσεται στη συζήτηση για την ψυχιατρική ακριβείας. Δεν αφορά την αναζήτηση ενός «γονιδίου της αυτοκτονίας» ούτε τη δημιουργία ενός σκορ που θα χαρακτηρίζει κάποιον ως «υψηλού κινδύνου». Αφορά την προσπάθεια να κατανοήσουμε καλύτερα τη σύνθετη βιολογική, ψυχολογική και κοινωνική ετερογένεια της αυτοκτονικότητας.
Η επένδυση στην έρευνα απαιτείται ώστε η πρόληψη του αύριο να είναι καλύτερη από την πρόληψη του σήμερα.
