Στην… ουρά της Ευρώπης η χώρα μας στη διαχείριση απορριμμάτων
ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ EΚΘΕΣΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ
Στο απόλυτο μηδέν παραμένει η χώρα μας σε ό,τι αφορά τη διαχείριση των απορριμμάτων και βρίσκεται έξω από κάθε ευρωπαϊκό στόχο, παρά τον πακτωλό χρημάτων που εισπράττει επί 13 χρόνια από τα ευρωπαϊκά ταμεία.
Αυτό αναφέρει η ειδική έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου για την κατάσταση της διαχείρισης των αστικών αποβλήτων στην Ελλάδα, η οποία συγκρίνει τις επιδόσεις της χώρας μας όσον αφορά τα σκουπίδια και τον τρόπο διαχείρισής τους.
Παρά τις αυστηρές οδηγίες της ΕΕ και τη ροή δισεκατομμυρίων ευρώ από τα κοινοτικά ταμεία, η χώρα μας παραμένει τελευταία στην κυκλική οικονομία, με τις υποδομές να είναι σχεδόν ανύπαρκτες και τις χωματερές να παραμένουν ο κυρίαρχος –αλλά και περιβαλλοντικά πιο επιζήμιος– τρόπος διαχείρισης.
Η Ελλάδα μαζί με την Πολωνία, την Πορτογαλία και τη Ρουμανία αποτέλεσαν το δείγμα του ελέγχου του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, καθώς και οι τέσσερις χώρες θεωρήθηκαν ότι διατρέχουν υψηλό κίνδυνο μη επίτευξης των στόχων της ΕΕ στη διαχείριση αποβλήτων. Στην έκθεση επισημαίνεται πως στην Ελλάδα, σε διάστημα 13 ετών (2011 – 2024), από τις 33 προβλεπόμενες μονάδες διαχείρισης αποβλήτων έχουν κατασκευαστεί και τεθεί σε λειτουργία μόλις 8. Οι υπόλοιπες 25 βρίσκονται ακόμη σε διάφορα στάδια υλοποίησης.
Ακόμη χειρότερη είναι η εικόνα στις εγκαταστάσεις επεξεργασίας βιομηχανικών αποβλήτων, όπου λειτουργούν μόνο 3 από τις 28 που είχαν αρχικά σχεδιαστεί. Η ανεπάρκεια αυτή οδηγεί σ’ έναν φαύλο κύκλο καθυστερήσεων, που αγγίζει κατά μέσο όρο τα τρία χρόνια ανά έργο, με ορισμένες περιπτώσεις να φτάνουν έως και τα έξι χρόνια.
Η ΕΕ έχει θέσει ως στόχο την ανακύκλωση και προετοιμασία για επαναχρησιμοποίηση του 55% των αστικών αποβλήτων έως το 2025. Η Ελλάδα, ωστόσο, βρίσκεται πολύ μακριά. Το 2022, το ποσοστό χωριστής συλλογής στη χώρα μας περιοριζόταν στο ισχνό 18%. Παρόλο που τα αρμόδια υπουργεία διατείνονται ότι θα φτάσουν το 55% το 2030, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη εκδώσει προειδοποίηση πως η Ελλάδα συγκαταλέγεται στα κράτη-μέλη που κινδυνεύουν να μην επιτύχουν σχεδόν καμία από τις τιμές-στόχους για το 2025.
Στην έκθεση τονίζεται ακόμη πως η Ελλάδα εξακολουθεί να επενδύει δυσανάλογα στις κατώτερες βαθμίδες (υγειονομική ταφή και επεξεργασία υπολειμμάτων) επεξεργασίας αποβλήτων. Όσον αφορά την περίοδο 2021 – 2027, το 71% της χρηματοδότησης από τα ταμεία συνοχής κατευθύνεται σε αυτές τις χαμηλές βαθμίδες, ενώ μόλις το 21% προορίζεται για τις ανώτερες βαθμίδες, όπως η πρόληψη και η ανακύκλωση. Την ίδια στιγμή, η Πορτογαλία και η Ρουμανία έχουν μηδενίσει τις αντίστοιχες επενδύσεις, στρεφόμενες πλήρως στην ανακύκλωση.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:
Από το 2010 έως το 2023 η Ελλάδα μείωσε το ποσοστό υγειονομικής ταφής μόλις κατά 2,3%, σημειώνοντας τη μικρότερη πρόοδο στο δείγμα των τεσσάρων χωρών. Αντιθέτως, η Πολωνία πέτυχε μείωση 54,7%, η Πορτογαλία 8,7% και η Ρουμανία 2,8%. Η έκθεση αποκαλύπτει επίσης μια βαθιά δυσλειτουργία στο οικονομικό μοντέλο διαχείρισης. Αν και η εθνική νομοθεσία απαιτεί την πλήρη ανάκτηση του κόστους, στην πράξη αυτό δεν συμβαίνει. Τρεις από τους τέσσερις δήμους που εξετάστηκαν στην Ελλάδα παρουσίασαν ζημίες μεταξύ 2022 και 2024, καθώς τα έσοδα από τα τέλη δεν κάλυπταν τα έξοδα. Το περίφημο τέλος ταφής, το οποίο ξεκίνησε το 2022 στα 20 ευρώ ανά τόνο, με στόχο να φτάσει στα 35 – 45 ευρώ το 2026, βρίσκεται στον αέρα.
Και πώς να μην είναι, αφού οι πιο πολλοί από τους δήμους της χώρας, που συνολικά ανέρχονται σε 164, αμφισβητούν το τέλος αυτό και έχουν προσφύγει στο Συμβούλιο της Επικρατείας για να το ακυρώσουν ως αντισυνταγματικό.
Τέλος, παρά τις τεράστιες ανάγκες που υπάρχουν, η Ελλάδα παρουσιάζει προβλήματα στην απορρόφηση των ευρωπαϊκών κονδυλίων. Στην περίοδο 2014 – 2020, η χώρα χρησιμοποίησε το 76% των διαθέσιμων κονδυλίων. Το ποσοστό αυτό θα ήταν ακόμη χαμηλότερο, αν η Ελλάδα δεν είχε μειώσει τις αρχικά προβλεπόμενες δαπάνες της κατά 30%. Στο πλαίσιο του Ταμείου Ανάκαμψης είχαν αρχικά προβλεφθεί επενδύσεις ύψους 801 εκατ. ευρώ, ωστόσο, μέχρι τον Σεπτέμβριο του 2025 δεν είχε ζητηθεί καμία εκταμίευση για σχετικά ορόσημα.
Τέλος, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο επισημαίνει πως, ενώ ο στόχος της ΕΕ είναι η αποσύνδεση της παραγωγής αποβλήτων από την οικονομική ανάπτυξη, στην Ελλάδα τα σκουπίδια αυξάνονται μαζί με το ΑΕΠ. Το 2023, η κατά κεφαλήν παραγωγή αστικών αποβλήτων στην ΕΕ ήταν 511 κιλά, με την Ελλάδα να βρίσκεται πάνω από τον μέσο όρο. Την ίδια στιγμή, οι ανάγκες σε υποδομές στο εθνικό σχέδιο έχουν υποεκτιμηθεί κατά περίπου 10%. Η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα από τις τέσσερις που βασίζει την τιμολόγηση των αποβλήτων αποκλειστικά στα τετραγωνικά μέτρα των ακινήτων μέσω των λογαριασμών ρεύματος, γεγονός που δεν παρέχει κανένα κίνητρο στον πολίτη να μειώσει τα σκουπίδια του.
Στην Πορτογαλία, το 5% των δήμων εφαρμόζει την αρχή «πληρώνω, όσο πετάω», σε μία κομητεία της Ρουμανίας η χρέωση γίνεται με βάση τον όγκο του κάδου. Στην Πολωνία, αν και υπάρχουν εξαιρέσεις για τα νοικοκυριά, η χρέωση μπορεί να βασίζεται στην κατανάλωση νερού ή κατά κεφαλήν.
Η Ελλάδα βρίσκεται σε μια κρίσιμη καμπή. Με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να έχει ήδη κινήσει διαδικασίες επί παραβάσει κατά της χώρας (Ιούλιος 2024) για μη επίτευξη των στόχων του 2008 και του 2020, τα περιθώρια στενεύουν.
Η μετάβαση στην κυκλική οικονομία απαιτεί όχι μόνο κεφάλαια αλλά κυρίως πολιτική βούληση για την υλοποίηση των εκκρεμών μονάδων επεξεργασίας και την ενεργό συμμετοχή των πολιτών στη χωριστή συλλογή, η οποία σήμερα φαίνεται να αποτελεί το μεγαλύτερο πρόβλημα.
