Η εξέγερση του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973 αποτέλεσε την κορυφαία αντιδικτατορική εκδήλωση αντίστασης στη Χούντα των Συνταγματαρχών, ανοίγοντας τον δρόμο για την κατάρρευση του καθεστώτος και την αποκατάσταση της Δημοκρατίας στην Ελλάδα.
Η εξέγερση του Πολυτεχνείου υπήρξε η μαζικότερη και δυναμικότερη εκδήλωση της λαϊκής αντίθεσης στο καθεστώς της Χούντας των Συνταγματαρχών, λαμβάνοντας χώρα στην ελληνική επικράτεια τον Νοέμβριο του 1973. Η κατάληψη του Μετσόβιου Πολυτεχνείου Αθηνών από φοιτητές και σπουδαστές ξεκίνησε στις 14 Νοεμβρίου, κλιμακώθηκε σε αντιχουντική εξέγερση και κατέληξε σε αιματοχυσία το πρωί της 17ης Νοεμβρίου, με την είσοδο του άρματος μάχης στον χώρο της σχολής.
Τα αίτια και το πολιτικό σκηνικό του 1973
Η Ελλάδα βρισκόταν από τις 21 Απριλίου 1967 υπό τη διακυβέρνηση της στρατιωτικής δικτατορίας, η οποία είχε καταργήσει τις ατομικές ελευθερίες και τα πολιτικά κόμματα. Το 1973, ο δικτάτορας Γεώργιος Παπαδόπουλος –έχοντας αυτοανακηρυχθεί Πρόεδρος της Δημοκρατίας, με πρωθυπουργό της μεταβατικής κυβέρνησης τον Σπύρο Μαρκεζίνη– επιχείρησε μια προσχηματική διαδικασία «φιλελευθεροποίησης».
Η διαδικασία αυτή προέβλεπε αποφυλάκιση πολιτικών κρατουμένων, άρση της λογοκρισίας και εκλογές για επιστροφή σε πολιτική διακυβέρνηση, ωστόσο το σύνταγμα διατηρούσε τον παρεμβατικό ρόλο του Στρατού. Η συντριπτική πλειοψηφία του πολιτικού κόσμου (τόσο οι παραδοσιακές δυνάμεις, όπως η ΕΡΕ και η Ένωσις Κέντρου, όσο και το ΚΚΕ και το ΠΑΚ) απέρριψε το «πείραμα Μαρκεζίνη» και αρνήθηκε να νομιμοποιήσει τις προσχηματικές εκλογές, με ελάχιστες εξαιρέσεις (όπως ο Ευάγγελος Αβέρωφ και το ΚΚΕ Εσωτερικών, που τάχθηκε υπέρ της αξιοποίησής τους για τη φθορά του καθεστώτος).
Η ένταση στα πανεπιστήμια είχε προηγηθεί. Ήδη από τον Φεβρουάριο του 1973, με αφορμή την καταστολή και τη βίαιη στράτευση φοιτητών βάσει του Ν.Δ. 1347, κορυφώθηκαν οι αντιδράσεις. Ξεχωριστή θέση κατέχει η θυσία του φοιτητή Χημείας Κώστα Γεωργάκη, ο οποίος αυτοπυρπολήθηκε το 1970 στη Γένοβα διαμαρτυρόμενος κατά της χούντας, αλλά και η κατάληψη της Νομικής Σχολής τον Φεβρουάριο του 1973, η οποία λειτούργησε ως προάγγελος του Πολυτεχνείου.
Η εξέγερση και ο Ραδιοφωνικός Σταθμός
Στις 14 Νοεμβρίου 1973, οι φοιτητές οχυρώθηκαν στο κτίριο επί της οδού Πατησίων, αυτοαποκαλούμενοι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι». Στα εργαστήρια της σχολής Ηλεκτρολόγων Μηχανικών στήθηκε ο ανεξάρτητος ραδιοφωνικός σταθμός. Το ιστορικό σύνθημα ήχησε στα ερτζιανά:
«Εδώ Πολυτεχνείο! Λαέ της Ελλάδας το Πολυτεχνείο είναι σημαιοφόρος του αγώνα μας…»
Βασικοί εκφωνητές του σταθμού υπήρξαν η Μαρία Δαμανάκη και ο Δημήτρης Παπαχρήστος, εμψυχώνοντας τους χιλιάδες διαδηλωτές που είχαν συσπειρωθεί έξω από το ίδρυμα, στήνοντας οδοφράγματα απέναντι στις δυνάμεις καταστολής.
Η αιματηρή καταστολή και η είσοδος του άρματος
Στις 3 τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου, και ενώ βρίσκονταν σε εξέλιξη διαπραγματεύσεις για την ασφαλή αποχώρηση των φοιτητών, ο Γεώργιος Παπαδόπουλος –παρακάμπτοντας τον πρωθυπουργό Σπύρο Μαρκεζίνη, καθώς βάσει του Συντάγματος του 1973 διατηρούσε τον αποκλειστικό έλεγχο των Ενόπλων Δυνάμεων και της Δημόσιας Τάξης– διέταξε την επέμβαση του στρατού και την επαναφορά του στρατιωτικού νόμου. Ένα άρμα μάχης γκρέμισε την κεντρική πύλη της οδού Πατησίων. Σύμφωνα με το πόρισμα του εισαγγελέα Δημήτρη Τσεβά, η πιθανότητα να συνεθλίβησαν φοιτητές πίσω από την πύλη παραμένει «λίαν πιθανή αλλά ανεπιβεβαίωτη», ενώ η φοιτήτρια Πέπη Ρηγοπούλου τραυματίστηκε σοβαρά.
Ακολούθησε η είσοδος των ΛΟΚ και η εκκένωση του χώρου, ενώ στους γύρω δρόμους συνεχίστηκαν οι συμπλοκές, με πυρά από αστυνομικούς και ελεύθερους σκοπευτές.
Οι νεκροί της εξέγερσης
Το ζήτημα του ακριβούς αριθμού των θυμάτων απασχόλησε επί δεκαετίες τη δημόσια σφαίρα:
-
Η πρώτη επίσημη καταγραφή από τον εισαγγελέα Δημήτρη Τσεβά (υποβλήθηκε τον Οκτώβριο του 1974 και αξιοποιήθηκε δικαστικά το 1975) εντόπισε 18 επίσημους νεκρούς και 16 άγνωστους «βασίμως προκύπτοντες».
-
Μεταγενέστερες έρευνες, με ορόσημο τη δημοσίευση των πορισμάτων του Διευθυντή Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών Λεωνίδα Καλλιβρετάκη το 2004 (και τις μετέπειτα προσθήκες του), κατέληξαν σε 24 επώνυμους νεκρούς και 16 αγνώστων στοιχείων.
-
Μεταξύ των θυμάτων περιλαμβάνονταν μαθητές γυμνασίου (όπως ο Αλέξανδρος Σπαρτίδης και ο Διομήδης Κομνηνός), ο μικρός Δημήτρης Θεοδώρας (5,5 ετών, ο οποίος έπεσε νεκρός από πυρά στρατιωτικού οχήματος στη συμβολή των λεωφόρων Συγγρού και Αμφιθέας στη Νέα Σμύρνη), καθώς και αλλοδαποί πολίτες.
Υπήρξαν τελικά νεκροί μέσα στο Πολυτεχνείο;
Το ερώτημα αν υπήρξαν νεκροί στον εσωτερικό χώρο του Πολυτεχνείου απασχόλησε επί δεκαετίες τη δημόσια συζήτηση. Η αμφισβήτηση προήλθε κυρίως από μαρτυρίες φοιτητών και δημοσιογράφων μέσα στο σκοτάδι και τον πανικό της νύχτας, αλλά και από τη διατύπωση του αρχικού πορίσματος Τσεβά (1974), που χαρακτήριζε «λίαν πιθανή αλλά ανεπιβεβαίωτη» τη σύνθλιψη ανθρώπων πίσω από την πύλη.
Επιπλέον, το μοναδικό κινηματογραφικό ντοκουμέντο της εισβολής από τον Ολλανδό δημοσιογράφο Άλμπερτ Κουράντ, όντας τραβηγμένο μέσα στη νύχτα και υπό το εκτυφλωτικό φως των προβολέων, δεν έδινε από μόνο του απόλυτα καθαρή εικόνα για το τι ακριβώς συνέβη πίσω από τα κάγκελα.
Ωστόσο, το οριστικό βούλευμα της δίκης του Πολυτεχνείου (1975) και η σύγχρονη ιστορική έρευνα κατέληξαν ότι εντός του ιδρύματος δεν υπήρξε κανένας επιβεβαιωμένος νεκρός, συνδυάζοντας όλα τα διαθέσιμα στοιχεία. Οι καταθέσεις όσων βρίσκονταν στην πύλη, οι επίσημες βεβαιώσεις των πρυτανικών αρχών του ΕΜΠ, καθώς και η παντελής απουσία καταγγελιών για αγνοούμενους μετά τη Μεταπολίτευση, επιβεβαίωσαν ότι όλοι οι νεκροί της εξέγερσης έπεσαν στους γύρω δρόμους και σε άλλα σημεία της Αθήνας από πυρά.
Πηγή βίντεο: Αρχείο ΕΡΤ (Από την εκπομπή «Ημέρες Πολυτεχνείου με τον φακό των ξένων και Ελλήνων οπερατέρ», 1978)