Του
ΒΑΣΙΛΗ ΖΩΓΡΑΦΟΥ
Διευθύνοντος Συμβούλου της Vision Labs R&D Team,
Υποψήφιου Διδάκτορος Επιστήμης Πληροφορικής και Δεδομένων,
BSc (Hons).CS, MBA.IB, MSc.DS, PhD.C.
[email protected]
Η διαφάνεια στα δημόσια έργα δεν εξαντλείται στη δημοσίευση μιας σύμβασης, ενός ΑΔΑ / ΑΔΑΜ ή ενός πολυσέλιδου τεχνικού παραρτήματος. Η ουσιαστική δημοσιονομική λογοδοσία αρχίζει όταν ο πολίτης μπορεί να γνωρίζει, χωρίς να χρειάζεται να λειτουργήσει ως ερευνητής δημοσίων εγγράφων, πόσο αρχικά προϋπολογίστηκε ένα έργο, πώς προέκυψε η κοστολόγησή του, πόσες προσφορές υποβλήθηκαν, σε ποιο τίμημα συμβασιοποιήθηκε, ποιες μεταβολές ακολούθησαν, πόσο καθυστέρησε και ποιο ήταν τελικά το πραγματικό οικονομικό του αποτύπωμα.
Το ErgaWatch, ένας ψηφιακός μηχανισμός δημόσιας παρακολούθησης έργων, θα μπορούσε να μετασχηματίσει αυτήν την πληροφοριακή αποσπασματικότητα σε διαχρονική, συγκρίσιμη και ελεγκτικά αξιοποιήσιμη γνώση. Ενιαίος μηχανισμός κοστολογικής ιχνηλασιμότητας, όπου κάθε ευρώ ενός δημόσιου έργου θα συνδέεται με την προέλευση, την αιτιολόγηση και την τελική διάθεσή του.
Το Κεντρικό Ηλεκτρονικό Μητρώο Δημοσίων Συμβάσεων διαθέτει δημόσια προσβάσιμα δεδομένα και Open Data API. Στη δομή των δεδομένων του περιλαμβάνονται η εκτιμώμενη αξία μας σύμβασης, η συνολική συμβατική αξία με και χωρίς ΦΠΑ, στοιχεία αναδόχων, ποσότητες αντικειμένων και πληροφορίες που επιτρέπουν τη σύνδεση τροποποιημένων πράξεων. Το νέο ΟΠΣ ΕΣΗΔΗΣ, παράλληλα, σχεδιάζεται για ενιαία παρακολούθηση του κύκλου ζωής των δημοσίων συμβάσεων, από τον προγραμματισμό των αναγκών έως την εκτέλεση και την ολοκλήρωσή τους, με νέες διαλειτουργικότητες μεταξύ πληροφοριακών συστημάτων, όπως η «Διαύγεια» και το ΚΗΜΔΗΣ. Το πληροφοριακό υπόβαθρο υφίσταται, αλλά απουσιάζει η μετατροπή της διοικητικής δημοσιότητας σε δημοσιονομική αναγνωσιμότητα.
Κάθε δημόσιο έργο αποκτά μια μοναδική ψηφιακή οικονομική ταυτότητα. Στην καρτέλα ενός δημόσιου έργου θα εμφανίζονταν σε ενιαία χρονογραμμή ο αρχικός προϋπολογισμός, η τεκμηρίωση της αρχικής κοστολόγησης, η συμβατική αξία, η έκπτωση του αναδόχου, η πηγή χρηματοδότησης, οι συμπληρωματικές συμβάσεις, οι αναθεωρήσεις τιμών, οι παρατάσεις, οι αποζημιώσεις και η τελική απολογιστική δαπάνη. Το ErgaWatch θα όφειλε να εξηγεί τη δημοσιονομική γενεαλογία των επιπλέον εκατομμυρίων σε σχέση με την αρχική σύμβαση. Οι δημόσιες κατασκευές αντιμετωπίζουν πραγματικές τεχνικές αβεβαιότητες, μεταβολές στις τιμές υλικών, γεωλογικές ιδιαιτερότητες, απαλλοτριώσεις και απρόβλεπτες συνθήκες. Η αύξηση του κόστους πρέπει να συνοδεύεται από κατανοητή και επαληθεύσιμη αιτιολόγηση και όχι από την απλή ανάρτηση μιας ακόμα διοικητικής απόφασης.
Δίπλα στην αρχική ημερομηνία ολοκλήρωσης θα εμφανίζονταν όλες οι παρατάσεις, η αιτιολογία τους και η τελική ημερομηνία παράδοσης. Η χρονική υπέρβαση δεν αποτελεί απλώς καθυστέρηση ημερολογίου. Μπορεί να συνδέεται με αναθεωρήσεις τιμών, πρόσθετες δαπάνες επίβλεψης, συμβατικές αξιώσεις και, κυρίως, με το κοινωνικό και οικονομικό κόστος μιας δημόσιας υποδομής που παραμένει εκτός λειτουργίας. Η μεγαλύτερη καινοτομία ενός τέτοιου συστήματος θα μπορούσε να βρίσκεται στη συγκριτική κοστολόγηση.
Η πληροφορία ότι ένας οδικός άξονας κόστισε 400 εκατ. ευρώ δεν έχει ιδιαίτερη αναλυτική αξία χωρίς μέτρο αναφοράς. Χρειάζεται να γνωρίζουμε το κόστος ανά χιλιόμετρο, τις σήραγγες και τις γέφυρες που περιλαμβάνει, τις απαλλοτριώσεις, τα γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά, τις περιβαλλοντικές απαιτήσεις και τις υπόλοιπες παραμέτρους που διαφοροποιούν το έργο. Η σύγκριση δεν θα αποφαίνεται ότι ένα έργο είναι ακριβό ή φθηνό. Θα εντοπίζει στατιστικά αξιοσημείωτες κοστολογικές αποκλίσεις που χρειάζονται τεχνική ερμηνεία.
Ένας αλγόριθμος ΤΝ θα μπορούσε να εντοπίζει έργα με επαναλαμβανόμενες τροποποιήσεις, μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ αρχικού και τελικού κόστους, ασυνήθιστα περιορισμένο ανταγωνισμό, συστηματικές παρατάσεις ή τιμές μονάδας που διαφοροποιούνται σημαντικά από συγκρίσιμα έργα. Η ένδειξη δεν θα αποτελούσε τεκμήριο παρανομίας, αλλά σήμα ελεγκτικής προτεραιοποίησης. Το ErgaWatch δεν θα αντικαθιστούσε το Ελεγκτικό Συνέδριο, τις αρμόδιες υπηρεσίες ή οποιονδήποτε άλλο ελεγκτικό μηχανισμό, αλλά θα δημιουργούσε ένα κοινό πληροφοριακό πεδίο όπου ο έλεγχος θα μπορούσε να ασκείται αποτελεσματικότερα. Η συστηματική συλλογή δεδομένων θα επέτρεπε να εντοπιστεί ποιες κατηγορίες έργων εμφανίζουν συχνότερα αποκλίσεις από τον αρχικό προϋπολογισμό, ποιες αιτίες προκαλούν επαναλαμβανόμενες καθυστερήσεις, ποιοι τύποι συμβάσεων οδηγούν σε περισσότερες τροποποιήσεις και σε ποιους τομείς οι αρχικές μελέτες αποδεικνύονται συστηματικά ανεπαρκείς. Η διαφάνεια θα αποκτούσε προληπτικό χαρακτήρα, ώστε το κράτος να χρησιμοποιήσει την εμπειρία χιλιάδων προηγούμενων συμβάσεων για ακριβέστερη κοστολόγηση του επόμενου.
Το νέο Ολοκληρωμένο Πληροφοριακό Σύστημα Εθνικού Συστήματος Ηλεκτρονικών Δημοσίων Συμβάσεων κινείται προς μια ενιαία ψηφιακή πλατφόρμα που θα παρακολουθεί τον κύκλο ζωής των δημοσίων συμβάσεων και θα διαλειτουργεί με το ΚΗΜΔΗΣ και τη «Διαύγεια». Το επόμενο βήμα μπορεί να είναι περισσότερο φιλόδοξο, προκειμένου να μετατραπεί η πληροφοριακή ενοποίηση σε δημόσια οικονομική νοημοσύνη, προσβάσιμη όχι μόνο στις αναθέτουσες αρχές, αλλά στον φορολογούμενο, που χρηματοδοτεί το έργο. Η πραγματική ψηφιακή διαφάνεια θα έχει επιτευχθεί όταν ο πολίτης δεν θα χρειάζεται να αναζητεί επί ώρες διαφορετικές αποφάσεις για να ανακατασκευάσει την οικονομική ιστορία μιας υποδομής. Μια γέφυρα, ένα σχολείο, ένα νοσοκομείο ή ένας αυτοκινητόδρομος θα πρέπει να διαθέτει το δικό του δημοσιονομικό αποτύπωμα, από την πρώτη εκτίμηση μέχρι την τελευταία πληρωμή.
Η πραγματική ωριμότητα του ψηφιακού κράτους δεν αποδεικνύεται από τον αριθμό των πληροφοριακών συστημάτων που δημιουργεί, αλλά από την ικανότητά του να μετατρέπει το δημόσιο χρήμα σε πλήρως ιχνηλάσιμη δημόσια πληροφορία. Ένα ErgaWatch θα μπορούσε να εγκαθιδρύσει μια νέα κουλτούρα κοστολογικής διαφάνειας, δημοσιονομικής ιχνηλασιμότητας και αλγοριθμικά υποβοηθούμενης λογοδοσίας, όπου κάθε απόκλιση προϋπολογισμού, κάθε συμπληρωματική σύμβαση, κάθε παράταση και κάθε πρόσθετη δαπάνη θα συνοδεύεται από την οικονομική και τεχνική γενεαλογία της. Ο πολίτης δεν χρειάζεται μια βάση δεδομένων γεμάτη αποφάσεις που μόνο ειδικοί μπορούν να αποκωδικοποιήσουν, αλλά τη δυνατότητα να παρακολουθεί τη διαδρομή του δημόσιου χρήματος από την εξαγγελία μέχρι την τελευταία πληρωμή και να κατανοεί τη σκοπιμότητα κάθε μεταβολής. Η διαφάνεια δεν ολοκληρώνεται όταν το κράτος ανακοινώνει το κόστος του έργου, αλλά όταν αποδεικνύει, με συγκρίσιμα και επαληθεύσιμα δεδομένα, την αιτία της δαπάνης.
