Του
ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ*
Καθηγητή Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ρώμης
Δεν έρχεται απλώς ο υπολογιστής του μέλλοντος. Έρχεται μια νέα μορφή ισχύος. Και τα κράτη που θα την ελέγξουν ενδέχεται να αποκτήσουν πλεονέκτημα μεγαλύτερο από εκείνο που προσφέρει σήμερα η κατοχή των πιο προηγμένων συμβατικών όπλων.
Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία της τεχνολογίας κατά τις οποίες δεν αλλάζει απλώς ένα εργαλείο, αλλά ολόκληρη η ισορροπία δυνάμεων. Η κβαντική υπολογιστική μπορεί να βρίσκεται ακριβώς μπροστά σε μια τέτοια στιγμή.
Η επίδοση του Willow, του κβαντικού υπολογιστή της Google, έδωσε μια εντυπωσιακή πρόγευση αυτής της νέας εποχής. Ο Willow ολοκλήρωσε σε περίπου πέντε λεπτά έναν ειδικά σχεδιασμένο υπολογισμό, ο οποίος, σύμφωνα με την Google, θα απαιτούσε από έναν κορυφαίο συμβατικό υπερυπολογιστή χρόνο ασύλληπτα μεγαλύτερο από την ηλικία του σύμπαντος. Το επίτευγμα ήταν σημαντικό, αλλά δεν πρέπει να παρερμηνευθεί: Δεν σημαίνει ότι ένας κβαντικός υπολογιστής είναι σήμερα γενικά ταχύτερος από όλους τους συμβατικούς υπολογιστές ούτε ότι μπορεί να λύσει οποιοδήποτε πρόβλημα σε λίγα λεπτά.
Η ουσία βρίσκεται αλλού. Για πρώτη φορά γίνεται ολοένα πιο καθαρό ότι ορισμένα υπολογιστικά προβλήματα μπορούν, υπό τις κατάλληλες συνθήκες, να αντιμετωπιστούν με τρόπους που οι κλασικοί υπολογιστές αδυνατούν πρακτικά να ανταγωνιστούν.
Και όταν αυτή η δυνατότητα μετατραπεί σε πραγματική, κλιμακούμενη και αξιόπιστη τεχνολογία, οι συνέπειες δεν θα είναι μόνο οικονομικές. Θα είναι βαθιά πολιτικές.
Από το εργαστήριο στην παγκόσμια ισχύ
Η κβαντική υπολογιστική υπόσχεται να αλλάξει την ιατρική, τη χημεία, την ενέργεια, τα υλικά, την εφοδιαστική και την τεχνητή νοημοσύνη. Η δυνατότητα προσομοίωσης πολύπλοκων μορίων μπορεί να επιταχύνει την ανάπτυξη φαρμάκων. Η αναζήτηση νέων υλικών μπορεί να οδηγήσει σε αποδοτικότερες μπαταρίες και φωτοβολταϊκά. Πολύπλοκα προβλήματα βελτιστοποίησης θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν με νέους τρόπους.
Όμως, η πιο κρίσιμη εφαρμογή ίσως να μην είναι αυτή που θα δημιουργήσει κάτι καινούργιο, αλλά αυτή που θα μπορεί να καταστρέψει κάτι παλιό: Την ασφάλεια της σημερινής ψηφιακής κρυπτογράφησης.
Ένας αρκετά ισχυρός και ανθεκτικός σε σφάλματα κβαντικός υπολογιστής θα μπορούσε να απειλήσει ορισμένα από τα κρυπτογραφικά συστήματα στα οποία βασίζεται μεγάλο μέρος του σημερινού διαδικτύου. Τραπεζικές συναλλαγές, κρατικές επικοινωνίες, εταιρικά δεδομένα και προσωπικές πληροφορίες θα βρεθούν τότε αντιμέτωπα με μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα.
Το ενδεχόμενο αυτό εξηγεί γιατί η κβαντική τεχνολογία έχει ήδη μετατραπεί σε στρατηγική προτεραιότητα.
Ο νέος ανταγωνισμός ΗΠΑ, Κίνας και Ευρώπης
Η κούρσα δεν είναι πλέον απλώς μεταξύ τεχνολογικών εταιρειών. Είναι μεταξύ κρατών.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα επενδύουν τεράστιους πόρους στην κβαντική έρευνα, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση προσπαθεί να διαμορφώσει το δικό της οικοσύστημα, ώστε να μην εξαρτηθεί από τεχνολογίες και υποδομές τρίτων χωρών.
Αυτό είναι το νέο πεδίο της ψηφιακής κυριαρχίας.
Στον 20ό αιώνα, η ισχύς μετριόταν σε μεγάλο βαθμό με πυρηνικά όπλα, αεροπλανοφόρα, πυραύλους και βιομηχανική παραγωγή. Στον 21ο αιώνα προστίθεται ένας λιγότερο ορατός αλλά εξίσου κρίσιμος παράγοντας: Η ικανότητα ενός κράτους να ελέγχει τις πιο προηγμένες τεχνολογίες υπολογισμού.
Η χώρα που θα αποκτήσει σημαντικό κβαντικό προβάδισμα δεν θα έχει απλώς καλύτερους υπολογιστές. Θα μπορούσε να αποκτήσει πλεονέκτημα στις μυστικές επικοινωνίες, στην κυβερνοασφάλεια, στην επιστημονική έρευνα, στην οικονομία και στην άμυνα.
Γι’ αυτό και η κβαντική κούρσα μοιάζει όλο και περισσότερο με έναν νέο Ψυχρό Πόλεμο, μόνο που αυτήν τη φορά το βασικό πεδίο μάχης δεν είναι το διάστημα ή οι πυρηνικοί πύραυλοι. Είναι τα εργαστήρια, τα πανεπιστήμια, τα κέντρα δεδομένων και οι εταιρείες υψηλής τεχνολογίας.
Το παράδοξο της κβαντικής ισχύος
Εδώ βρίσκεται και το μεγάλο παράδοξο. Η ίδια τεχνολογία που μπορεί να βοηθήσει την ανθρωπότητα να ανακαλύψει νέα φάρμακα, να βελτιώσει την ενεργειακή αποδοτικότητα και να αντιμετωπίσει σύνθετα επιστημονικά προβλήματα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να αποδυναμώσει τα ψηφιακά συστήματα ασφαλείας πάνω στα οποία έχει χτιστεί η σύγχρονη κοινωνία.
Η απειλή δεν είναι θεωρητική, με την έννοια ότι πρέπει να περιμένουμε την εμφάνιση ενός «μαγικού» μηχανήματος που θα σπάσει κάθε κωδικό. Ακριβώς επειδή η μετάβαση σε νέες μορφές κρυπτογράφησης απαιτεί χρόνο, οι κυβερνήσεις και οι οργανισμοί ασφαλείας προετοιμάζονται ήδη για τη μετα-κβαντική εποχή.
Και υπάρχει ακόμη ένας κίνδυνος: Η συγκέντρωση της κβαντικής ισχύος.
Εάν η τεχνολογία ελεγχθεί από μια μικρή ομάδα κρατών και τεχνολογικών κολοσσών, η παγκόσμια ανισότητα μπορεί να αποκτήσει μια νέα διάσταση. Δεν θα υπάρχει πλέον μόνο ψηφιακό χάσμα μεταξύ όσων έχουν και όσων δεν έχουν πρόσβαση στην τεχνολογία. Θα υπάρχει χάσμα υπολογιστικής ισχύος. Ποιος θα ελέγχει τον άνθρωπο του μέλλοντος;
Το πιο δύσκολο ερώτημα, επομένως, δεν είναι τεχνολογικό. Είναι πολιτικό.
Ποιος θα αποφασίζει ποιος έχει πρόσβαση στην κβαντική ισχύ; Ποιοι κανόνες θα διέπουν τη χρήση της; Ποιος θα προστατεύει τα προσωπικά δεδομένα όταν οι σημερινές μέθοδοι ασφάλειας καταστούν ανεπαρκείς; Και τι θα συμβεί εάν ένα αυταρχικό καθεστώς αποκτήσει πρώτο μια τεχνολογία που επιτρέπει πρωτοφανείς δυνατότητες κυβερνοεπιχειρήσεων και ανάλυσης δεδομένων;
Η κβαντική επανάσταση δεν απειλεί μόνο τους κωδικούς μας. Αμφισβητεί την ίδια την ισορροπία μεταξύ κράτους, πολίτη και τεχνολογίας.
Γι’ αυτό η απάντηση δεν μπορεί να είναι ένας αγώνας δρόμου χωρίς κανόνες. Χρειάζεται επένδυση στην έρευνα, αλλά ταυτόχρονα διεθνής συνεργασία, νέοι κανόνες κυβερνοασφάλειας, προστασία των προσωπικών δεδομένων και μετάβαση σε μετα-κβαντική κρυπτογραφία.
Η κβαντική εποχή μπορεί να γίνει μια από τις μεγαλύτερες επιστημονικές επιτυχίες της ανθρωπότητας. Μπορεί, όμως, να γίνει και μια νέα πηγή ανισότητας και γεωπολιτικής αποσταθεροποίησης.
Το κρίσιμο, τελικά, δεν είναι ποιος θα κατασκευάσει πρώτος τον ισχυρότερο κβαντικό υπολογιστή. Το κρίσιμο είναι ποιος θα προλάβει να θεσπίσει τους κανόνες πριν ο υπολογιστής αυτός γίνει ισχυρότερος από τους κανόνες που τον περιορίζουν.
*Ο Απόστολος Αποστόλου είναι καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας και έχει διδάξει στα Πανεπιστήμια Παντείου, Πάντοβας, Μιλάνου και Ρώμης. Έχει γράψει 15 βιβλία στα ελληνικά και στα ιταλικά και έχει αρθρογραφήσει σε ελληνικά και ιταλικά έντυπα. Υπήρξε μέλος του Istituto di Politica, Perugia και επίσης μέλος της Accademia Adriatica di Filosofia «Italia Nuova».
