Απ. Αποστόλου: Η Ελλάδα της «ρηματικής διακοίνωσης»: Όταν η εθνική κυριαρχία αναζητά μεσάζοντα και η διπλωματία χρειάζεται κηδεμόνα

Άνθρωποι περπατούν σε πλακόστρωτο δρόμο, με τις σκιές τους να δημιουργούν ενδιαφέροντα μοτίβα, συμβολίζοντας το πρόβλημα υγείας στους Έλληνες.

Του
ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ*
Καθηγητή Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ρώμης


Από την πόντιση ενός καλωδίου μέχρι τη διαχείριση κρίσιμων εθνικών ζητημάτων, η κυβέρνηση Μητσοτάκη φαίνεται να έχει αναγάγει την υποχωρητικότητα σε διπλωματικό δόγμα. Και κάπως έτσι, μια χώρα που θα έπρεπε να διαπραγματεύεται με βάση τα κυριαρχικά της δικαιώματα καταλήγει να αναζητά τρίτους για να εξηγήσουν στους άλλους τι δικαιούται να κάνει.

Υπάρχει κάτι βαθιά ειρωνικό στην ελληνική εξωτερική πολιτική. Μια χώρα με ιστορία χιλιάδων ετών, με γεωγραφική θέση στρατηγικής σημασίας, με ισχυρή παρουσία στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στο ΝΑΤΟ και στη Νοτιοανατολική Μεσόγειο, δείχνει ολοένα και περισσότερο να δυσκολεύεται να διαχειριστεί μόνη της τα ζητήματα που αφορούν τα ίδια της τα συμφέροντα.

Σαν να μην της φτάνουν οι πρεσβείες, τα υπουργεία, οι διπλωματικές υπηρεσίες και οι διεθνείς οργανισμοί, χρειάζεται και έναν τρίτο να της κρατάει το χέρι. Έναν διαμεσολαβητή. Έναν προστάτη. Έναν πρόθυμο σύμμαχο που θα αναλάβει να μεταφέρει μηνύματα, να εξηγήσει τις θέσεις της, να καθησυχάσει τους απέναντι και, αν χρειαστεί, να διαχειριστεί την κρίση για λογαριασμό της.

Κάποτε, αυτό ονομαζόταν εξάρτηση. Σήμερα, προφανώς, βαφτίζεται «υπεύθυνη διπλωματία».

Ας σταθούμε, όμως, σε μια φράση: ρηματική διακοίνωση. Πρόκειται για τον καθιερωμένο διπλωματικό όρο «note verbale», γαλλικής προέλευσης, που περιγράφει μια τυπική γραπτή επικοινωνία μεταξύ διπλωματικών αποστολών και κρατικών αρχών. Δεν είναι από μόνη της κάτι μεμπτό, αλλά είναι ένα συνηθισμένο εργαλείο της διεθνούς διπλωματίας.

Το πρόβλημα, βέβαια, δεν βρίσκεται στη γαλλική προέλευση της λέξης, αλλά βρίσκεται στην ελληνική προέλευση της πολιτικής αμηχανίας. Γιατί άλλο πράγμα είναι να χρησιμοποιείς τα θεσμικά εργαλεία της διπλωματίας και άλλο να έχεις ανάγκη έναν τρίτο για να υπερασπιστείς στην πράξη αυτά που υποτίθεται ότι αποτελούν αδιαπραγμάτευτες εθνικές θέσεις.

Και εδώ αρχίζει η πραγματική συζήτηση.

Όταν ο μεσάζοντας γίνεται πρωταγωνιστής

Στη διεθνή πολιτική, η διαμεσολάβηση δεν είναι πάντοτε ένδειξη αδυναμίας, γιατί ενδεχομένως να αποτελεί επιλογή στρατηγικής, να διευκολύνει την αποκλιμάκωση και να αποτρέψει μια επικίνδυνη σύγκρουση. Όμως, υπάρχει μια λεπτή, εξαιρετικά κρίσιμη γραμμή, και αυτό γιατί άλλο είναι να αξιοποιείς έναν σύμμαχο και άλλο να του παραδίδεις τα κλειδιά της διαπραγμάτευσης.

Όταν μια χώρα αναθέτει ουσιαστικά τη διαχείριση μιας κρίσης σε τρίτους, διατρέχει τον κίνδυνο να χάσει τον άμεσο έλεγχο της διαδικασίας. Οι όροι της αποκλιμάκωσης μπορεί να διαμορφωθούν με βάση τις προτεραιότητες του διαμεσολαβητή και όχι αποκλειστικά με βάση τα συμφέροντα της χώρας που υποτίθεται ότι προστατεύεται.

Και τότε συμβαίνει το εξής παράδοξο. Η Ελλάδα μπορεί να είναι το κράτος που αφορά άμεσα η κρίση, αλλά να μην είναι εκείνο που καθορίζει τους όρους της διαχείρισής της. Ο μεσάζοντας αποκτά ρόλο πρωταγωνιστή και η ενδιαφερόμενη χώρα κινδυνεύει να περιοριστεί στον ρόλο του θεατή, μόνο που στην εξωτερική πολιτική οι θεατές δεν κερδίζουν διαπραγματεύσεις. Συνήθως πληρώνουν το εισιτήριο.

Το χειρότερο είναι ότι αυτή η πρακτική δημιουργεί προηγούμενο. Οι αντίπαλοι μιας χώρας μαθαίνουν ότι δεν χρειάζεται απαραίτητα να πείσουν την ίδια. Αρκεί να ασκήσουν πίεση στον ισχυρό σύμμαχο, να διαμορφώσουν τις δικές του προτεραιότητες και να εξασφαλίσουν ότι εκείνος θα μεταφέρει στην Αθήνα το μήνυμα της «αναγκαίας αυτοσυγκράτησης».

Με άλλα λόγια, η διαπραγμάτευση μεταφέρεται από το τραπέζι των δύο πλευρών στο γραφείο του τρίτου, και η εθνική κυριαρχία, από αυτονόητη αφετηρία, κινδυνεύει να μετατραπεί σε αντικείμενο διευθέτησης.

Το καλώδιο και η διπλωματία της αναμονής

Η υπόθεση της πόντισης του καλωδίου στην Ανατολική Μεσόγειο αποτελεί χαρακτηριστικό πεδίο για να εξεταστεί αυτή η πολιτική αντίληψη. Ένα έργο ενεργειακής και γεωστρατηγικής σημασίας δεν είναι απλώς μια τεχνική κατασκευή. Συνδέεται με τον ενεργειακό σχεδιασμό, τη διασύνδεση κρατών, την αξιοποίηση θαλάσσιων περιοχών και, κυρίως, με την άσκηση δικαιωμάτων που απορρέουν από το διεθνές δίκαιο.

Επομένως, το ερώτημα δεν είναι μόνο εάν και πότε θα προχωρήσει η πόντιση. Αλλά το ουσιαστικό ερώτημα είναι με ποιους όρους, με ποια στρατηγική και με ποια πολιτική βούληση υπερασπίζεται η Ελλάδα την υλοποίηση ενός έργου που θεωρεί ότι εξυπηρετεί τα εθνικά της συμφέροντα.

Εάν κάθε φορά που προκύπτει ένταση η Αθήνα αναζητά πρώτα την παρέμβαση τρίτων, εάν η πρόοδος ενός έργου εξαρτάται από το κατά πόσο θα εξασφαλιστεί η ανοχή ή η συναίνεση άλλων πρωτευουσών, τότε κάτι δεν λειτουργεί σωστά. Δεν μπορεί μια χώρα να διακηρύσσει ότι ασκεί τα κυριαρχικά της δικαιώματα και ταυτόχρονα να εμφανίζεται να περιμένει το πράσινο φως από ξένους παράγοντες για να προχωρήσει. Δεν μπορεί να μιλά για στρατηγική αυτονομία και να συμπεριφέρεται σαν να χρειάζεται διαρκώς κάποιον να της εξασφαλίσει ότι δεν θα ενοχληθεί ο γείτονας.

Και ασφαλώς δεν μπορεί να παρουσιάζει κάθε αναβολή ως διπλωματική επιτυχία, κάθε υποχώρηση ως ψυχραιμία και κάθε αδράνεια ως υπευθυνότητα. Γιατί κάποια στιγμή η αυτοσυγκράτηση παύει να είναι αρετή και γίνεται πολιτική συνήθεια.

Το δόγμα Μητσοτάκη: Πρώτα να μη δυσαρεστήσουμε κανέναν»

Εδώ βρίσκεται η πολιτική ουσία της κριτικής προς την κυβέρνηση Μητσοτάκη. Σε κρίσιμες στιγμές εθνικών ζητημάτων, η κυβερνητική στάση δίνει συχνά την εντύπωση ότι η βασική προτεραιότητα δεν είναι η αποφασιστική υπεράσπιση των ελληνικών θέσεων, αλλά η αποφυγή της έντασης με κάθε κόστος.

Σαν να υπάρχει ένα άτυπο εγχειρίδιο εξωτερικής πολιτικής, ένα manual υποχωρητικότητας, με συγκεκριμένα κεφάλαια:

Πρώτον, όταν υπάρχει αντίδραση από την Τουρκία, απαιτείται αυτοσυγκράτηση.

Δεύτερον, όταν η αυτοσυγκράτηση δεν αρκεί, απαιτείται παρέμβαση συμμάχου.

Τρίτον, όταν ο σύμμαχος παρέμβει, η Αθήνα οφείλει να αξιολογήσει τις συστάσεις του με τη δέουσα προσοχή.

Τέταρτον, όταν τελικά το εθνικό συμφέρον υποχωρεί μπροστά στην ανάγκη αποκλιμάκωσης, η κυβέρνηση μπορεί να το παρουσιάσει ως υπεύθυνη διαχείριση.

Ένα εξαιρετικά βολικό εγχειρίδιο, ιδίως όταν δεν χρειάζεται να εξηγήσεις στους πολίτες γιατί η χώρα δεν προχώρησε σε αυτό που προηγουμένως διακήρυττε ότι δικαιούται να κάνει.

Ασφαλώς, η σοβαρή εξωτερική πολιτική δεν μετριέται με κραυγές, πολεμικές ιαχές και ανέξοδες πατριωτικές διακηρύξεις. Η Ελλάδα δεν έχει κανένα συμφέρον να προκαλεί κρίσεις ούτε να υποτιμά τους κινδύνους μιας σύγκρουσης, αλλά υπάρχει τεράστια απόσταση ανάμεσα στην αποφυγή του πολέμου και στην αποφυγή της άσκησης των δικαιωμάτων σου.

Η διπλωματία δεν είναι διαγωνισμός δημοσίων σχέσεων. Δεν είναι η τέχνη να διατηρείς καλές σχέσεις με όλους, ακόμα και όταν αυτό σημαίνει ότι αφήνεις τα δικά σου συμφέροντα σε δεύτερη μοίρα. Κυρίως, δεν είναι η τέχνη να πείθεις τον ελληνικό λαό ότι κάθε φορά που δεν προχωρά κάτι, αυτό οφείλεται σε μια σύνθετη διεθνή πραγματικότητα, την οποία μόνο η κυβέρνηση έχει την ικανότητα να κατανοήσει.

Μια χώρα δεν μπορεί να ζει με δανεική αποφασιστικότητα

Το πραγματικό πρόβλημα είναι μακροπρόθεσμο. Κάθε φορά που μια χώρα δείχνει ότι χρειάζεται εξωτερική παρέμβαση για να διαχειριστεί μια διαφορά, δημιουργεί μια συγκεκριμένη εικόνα για τη διαπραγματευτική της ισχύ.

Οι αντίπαλοί της ενδέχεται να συμπεράνουν ότι η αποφασιστικότητά της έχει όρια και ότι αυτά τα όρια καθορίζονται από τις διαθέσεις των ισχυρών συμμάχων της, και οι σύμμαχοι, όσο φιλικοί κι αν είναι, δεν ασκούν εξωτερική πολιτική από αλτρουισμό. Έχουν τα δικά τους συμφέροντα, τις δικές τους ισορροπίες, τις δικές τους προτεραιότητες. Σήμερα μπορεί να θεωρούν ότι η ελληνική θέση εξυπηρετεί τη στρατηγική τους. Αύριο, όμως, μπορεί να αποφασίσουν ότι μια διαφορετική ισορροπία είναι προτιμότερη. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα πρέπει να απομονωθεί, αλλά σημαίνει ότι πρέπει να γνωρίζει τι ζητά από τους συμμάχους της και, κυρίως, τι δεν είναι διατεθειμένη να παραχωρήσει.

Η συμμαχία δεν μπορεί να υποκαθιστά την εθνική στρατηγική. Η διαμεσολάβηση δεν μπορεί να υποκαθιστά την πολιτική βούληση, καθώς και η διπλωματική ευγένεια δεν μπορεί να αποτελεί άλλοθι για την απουσία διεκδικητικότητας.

Στο τέλος της ημέρας, το ερώτημα είναι απλό και αμείλικτο: Είναι η Ελλάδα μια χώρα που διαμορφώνει τις εξελίξεις ή μια χώρα που περιμένει από τους άλλους να της εξηγήσουν ποιες εξελίξεις μπορεί να αποδεχθεί;

Γιατί η εθνική κυριαρχία δεν είναι διαπραγματεύσιμη φιλοφρόνηση. Δεν είναι διπλωματικό χαρτί που αλλάζει χέρια ανάλογα με τις διαθέσεις της Ουάσινγκτον, του Βερολίνου ή οποιασδήποτε άλλης πρωτεύουσας. Αλλά και η εξωτερική πολιτική δεν μπορεί να ασκείται με τη λογική του «ας μη χαλάσουμε τις σχέσεις μας».

Η Ελλάδα χρειάζεται συμμάχους, όχι κηδεμόνες. Χρειάζεται διαμεσολαβητές όταν αυτό εξυπηρετεί τη στρατηγική της, όχι όταν η ίδια αδυνατεί να υπερασπιστεί τις θέσεις της. Χρειάζεται κυβέρνηση που να γνωρίζει πότε πρέπει να συμβιβαστεί, αλλά και πότε ο συμβιβασμός μετατρέπεται σε υποχώρηση με μακροπρόθεσμο κόστος.

Γιατί, τελικά, το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι η Ελλάδα χρησιμοποιεί γαλλικούς διπλωματικούς όρους, αλλά είναι μήπως αρχίζει να χρησιμοποιεί και ξένες πολιτικές βουλήσεις για να καλύψει τη δική της έλλειψη αποφασιστικότητας. Και τότε δεν έχουμε απλώς μια χώρα που κάνει διπλωματία με τη βοήθεια τρίτων, αλλά έχουμε μια χώρα που κινδυνεύει να συνηθίσει να μην αποφασίζει μόνη της, και αυτό, όσο κι αν βαφτιστεί διπλωματική επιτυχία, δεν είναι εξωτερική πολιτική, αλλά είναι εξωτερική ανάθεση της εθνικής ευθύνης.

*Ο Απόστολος Αποστόλου είναι καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας και έχει διδάξει στα Πανεπιστήμια Παντείου, Πάντοβας, Μιλάνου και Ρώμης. Έχει γράψει 15 βιβλία στα ελληνικά και στα ιταλικά και έχει αρθρογραφήσει σε ελληνικά και ιταλικά έντυπα. Υπήρξε μέλος του Istituto di Politica, Perugia και επίσης μέλος της Accademia Adriatica di Filosofia «Italia Nuova».

ΤΟ ΠΑΡΟΝ



Διαβάστε επίσης