– Υπάρχει το Άρθρο 121 της UNCLOS…
Στις «συμπληγάδες» του Διεθνούς Δικαίου προσκρούει η πρόσφατη προκλητική Ρηματική Διακοίνωση της Λιβύης κατά των ελληνικών ενεργειακών ερευνών νότια της Κρήτης.
Η κίνηση της Τρίπολης να αμφισβητήσει τη δραστηριότητα της Αθήνας φέρνει ξανά στο προσκήνιο τη μεγάλη συζήτηση: Τι θα συνέβαινε αν οι δύο χώρες κατέφευγαν τελικά στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ICJ);
Η απάντηση, με βάση το Διεθνές Δίκαιο και την πάγια νομολογία, είναι ξεκάθαρη: Μια ενδεχόμενη προσφυγή θα κατέρριπτε ολοκληρωτικά τα ανυπόστατα επιχειρήματα της Λιβύης. Η Τρίπολη θα έχανε τη δικαστική μάχη και το παράνομο Τουρκολιβυκό Μνημόνιο θα ακυρωνόταν αμέσως, δικαιώνοντας πλήρως τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας και τα θαλάσσια δικαιώματα των νησιών μας.
Το «Όπλο» της Νομολογίας και της UNCLOS: Τα Νησιά Έχουν Θαλάσσιες Ζώνες
Πού θα βασιστεί το Διεθνές Δικαστήριο; Το βασικότερο νομικό σφάλμα του άκυρου συμφώνου Άγκυρας – Τρίπολης είναι η αυθαίρετη θεωρία ότι τα νησιά δεν διαθέτουν υφαλοκρηπίδα και Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ). Ωστόσο, η Χάγη έχει ξεκαθαρίσει το τοπίο σε όλες τις μεγάλες διεθνείς διαμάχες, εφαρμόζοντας πιστά το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS).
Το ICJ έχει αναγνωρίσει επανειλημμένα ότι τα κατοικημένα νησιά που έχουν δική τους οικονομική ζωή διαθέτουν πλήρη δικαιώματα σε θαλάσσιες ζώνες, ακριβώς όπως και οι ηπειρωτικές ακτές:
• Νικαράγουα εναντίον Κολομβίας: Το Δικαστήριο δικαίωσε την Κολομβία, αναγνωρίζοντας πλήρη επήρεια και δικαιώματα ΑΟΖ στα νησιά της, απορρίπτοντας τους ισχυρισμούς της Νικαράγουας που ήθελε να τα «εγκλωβίσει».
• Ρουμανία εναντίον Ουκρανίας: Ακόμη και σε παλαιότερες υποθέσεις, η βασική αρχή της UNCLOS (Άρθρο 121) για τη νομική ισχύ των νησιών παρέμεινε ακλόνητη.
Με βάση αυτά τα δεδομένα, η προσπάθεια της Λιβύης να «εξαφανίσει» από τον χάρτη έναν γίγαντα όπως η Κρήτη —ένα νησί με εκατοντάδες χιλιάδες κατοίκους και τεράστια οικονομική δραστηριότητα— αποτελεί νομικό παραλογισμό που δεν θα άντεχε ούτε λίγα λεπτά σε μια δικαστική αίθουσα.
Το Ματ της Αθήνας: 12 Μίλια και Μετά Χάγη
Αν η Λιβύη αποφάσιζε ποτέ να αναγνωρίσει τη δικαιοδοσία του Δικαστηρίου, η Ελλάδα θα μπορούσε να εφαρμόσει την απόλυτη στρατηγική κίνηση: Την επίσημη επέκταση των χωρικών της υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια νότια και ανατολικά της Κρήτης. Αυτό το νόμιμο δικαίωμα θα άλλαζε ριζικά τους όρους του παιχνιδιού:
1. Κλείδωμα Κυριαρχίας: Τα 12 μίλια μετατρέπουν τη θαλάσσια ζώνη γύρω από την Κρήτη σε πλήρη ελληνική επικράτεια.
2. Νέα Αφετηρία Οριοθέτησης: Το Δικαστήριο της Χάγης θα ήταν υποχρεωμένο να ξεκινήσει τη χάραξη της μέσης γραμμής έχοντας ως αφετηρία τη νέα ελληνική κυρίαρχη ζώνη. Αυτό θα περιόριζε δραματικά τα περιθώρια ελιγμών της Τρίπολης, «κλειδώνοντας» τις ελληνικές θέσεις και εκμηδενίζοντας τις όποιες πιθανότητες για μείωση της επήρειας του νησιού.
Γιατί η Τρίπολη φωνάζει αλλά αποφεύγει τη Δικαιοσύνη
Όπως λέει και ο θυμόσοφος λαός, «ο κλέφτης φωνάζει για να φοβηθεί ο νοικοκύρης». Η μεταβατική κυβέρνηση της Λιβύης, καθοδηγούμενη από την Άγκυρα, γνωρίζει πολύ καλά ότι το Διεθνές Δίκαιο την καταδικάζει.
Γι’ αυτό αποφεύγει τη Χάγη και προτιμά να στέλνει τυπικές Ρηματικές Διακοινώσεις στον ΟΗΕ, επιδιώκοντας απλώς να κατοχυρώσει την θέση της, να δημιουργήσει πολιτικό ρίσκο και να εκφοβίσει τους ξένους επενδυτές (όπως η Chevron) που ξεκινούν έρευνες στην Κρήτη.
Η Ελλάδα, ωστόσο, απαντά θεσμικά στο επίσημο forum του ΟΗΕ, θωρακίζεται νομικά και συνεχίζει κανονικά τον ενεργειακό της σχεδιασμό, αφήνοντας τις προκλήσεις να καταρρεύσουν κάτω από το βάρος του νόμου.
Πού βασίζουν την επιχειρηματολογία τους Τουρκία και Λιβύη;
Για να στηρίξουν τις θέσεις τους, η Άγκυρα και η Τρίπολη προσπαθούν να επικαλεστούν ή να παραφράσουν παλαιότερα δικαστικά προηγούμενα. Η διεθνής νομική κοινότητα, ωστόσο, επισημαίνει ότι τα χρησιμοποιούν αποσπασματικά και διαστρεβλωμένα.
Οι δύο χώρες βασίζουν την επιχειρηματολογία τους στην αρχή της «ευθυδικίας» (equity / equitable principles) και όχι της αυστηρής μέσης γραμμής, επικαλούμενες κυρίως τρεις ιστορικές υποθέσεις:
• Υπόθεση Λιβύης εναντίον Μάλτας (1985) – Η Χάγη ΔΕΝ «εξαφάνισε» το νησί
Το Διεθνές Δικαστήριο κλήθηκε να ορίσει τα θαλάσσια σύνορα μεταξύ της Λιβύης και του νησιωτικού κράτους της Μάλτας. Η απόφαση ήταν η μετατόπιση της μέσης γραμμής ελαφρώς προς τον βορρά, ευνοώντας τη Λιβύη. Η πλευρά της Τρίπολης υποστηρίζει ότι το Δικαστήριο περιόρισε την επήρεια της Μάλτας λόγω της νησιωτικής της φύσης, συνεκτιμώντας το τεράστιο μήκος της λιβυκής ακτογραμμής. Η πραγματικότητα όμως είναι ότι στη Μάλτα αναγνωρίστηκε κανονικά ΑΟΖ. Το Δικαστήριο προέβη σε προσαρμογή της γραμμής λόγω της μεγάλης γεωγραφικής δυσαναλογίας των ακτών, χωρίς όμως να «εξαφανίσει» το νησί, όπως επιδιώκει το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο στην περίπτωση της Κρήτης.
• Υπόθεση Τυνησίας εναντίον Λιβύης (1982)
Κατά τη διαδικασία οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας, ελήφθησαν υπόψη ορισμένα νησιά της Τυνησίας (όπως τα νησιά Κερκένα) που βρίσκονται κοντά στις ακτές. Το Δικαστήριο εφάρμοσε την αρχή των «ειδικών περιστάσεων» και απέδωσε στα νησιά αυτά μειωμένη επήρεια (half-effect) στη χάραξη, προκειμένου να αποφευχθεί η αδικία σε βάρος των λιβυκών ακτών. Η Τουρκία αξιοποιεί αυτό το σκεπτικό για να ισχυριστεί αυθαίρετα ότι τα ελληνικά νησιά αποτελούν «ειδικές περιστάσεις» που «κλείνουν» τις δικές της εκτενείς ακτές.
• Υπόθεση Υφαλοκρηπίδας της Βόρειας Θάλασσας (1969)
Μια ιστορική δίκη μεταξύ Γερμανίας, Δανίας και Ολλανδίας, στην οποία η Γερμανία είχε κοίλη ακτογραμμή, με αποτέλεσμα η μέση γραμμή να την περιορίζει. Το Δικαστήριο αποφάσισε τότε ότι η μέση γραμμή δεν αποτελεί δεσμευτικό κανόνα αν οδηγεί σε παράλογα αποτελέσματα και ότι στόχος είναι μια δίκαιη λύση (equitable solution). Η Τουρκία βασίζεται σε αυτό για να ισχυριστεί ότι η γεωγραφία της Ανατολικής Μεσογείου είναι «ειδική» και η μέση γραμμή με την Ελλάδα την εγκλωβίζει.
Γιατί τα προηγούμενα αυτά ΔΕΝ στηρίζουν το Τουρκολιβυκό Σύμφωνο
Όταν η Τουρκία και η Λιβύη προσπαθούν να εφαρμόσουν αυτά τα δικαστικά προηγούμενα στην Κρήτη ή τη Ρόδο, υποπίπτουν σε δύο τεράστια νομικά σφάλματα:
1. Η διαφορά «Νησιού» και «Νησιωτικού Συμπλέγματος»: Η Κρήτη δεν είναι ένα μικρό, απομονωμένο ακατοίκητο νησάκι στην «λάθος πλευρά» της μέσης γραμμής. Είναι το πέμπτο μεγαλύτερο νησί της Μεσογείου, με τεράστιο πληθυσμό και αποτελεί συνέχεια της ηπειρωτικής Ελλάδας.
2. Μειωμένη επήρεια δεν σημαίνει ΜΗΔΕΝΙΚΗ επήρεια: Η Χάγη σε καμία απόφαση της ιστορίας της δεν έχει εξαφανίσει εντελώς θαλάσσιες ζώνες μεγάλων κατοικημένων νησιών. Το να δώσει ένα δικαστήριο 50% επήρεια σε ένα νησάκι υπό ειδικές συνθήκες είναι νόμιμο· το να αποφασίσουν αυθαίρετα δύο τρίτα κράτη (Τουρκία-Λιβύη) ότι η Κρήτη έχει 0% επήρεια και δεν υπάρχει στον χάρτη, αποτελεί κατάφωρη παραβίαση του Διεθνούς Δικαίου που θα οδηγούσε την Τρίπολη σε ένα απόλυτο νομικό «Βατερλό».
Α.Κ.
