Απ. Αποστόλου στο “Π”: Κράτος και κοινωνία
Του
ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ
Καθηγητή Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας
Όλοι ξέρουν, ακόμη και οι υπομνηματιστές της κρατικής ρητορικής ή οι μυωπικοί πολυβολητές της εξουσίας με το τρωγλοδυτικό θυμικό τους, ότι υπήρξαν κοινωνίες οι οποίες δεν γνώρισαν την εξουσία και την κρατική οργάνωση και επιπλέον ανέπτυξαν και πολιτισμό και δημιουργικότητα.
Οι Πιερ Κλαστρ («La société contre l’Etat: Recherches d’anthropologie politique») και Λεφέβρ απέδειξαν ότι το κράτος δεν είναι το αποτέλεσμα της ιστορίας και επίσης ότι «οι πρωτόγονες κοινωνίες είναι ενιαίες στο ολικό τους είναι». Εξουσία υπήρχε και χωρίς κράτος, πάντα υπήρχαν στις κοινωνίες οι μηχανισμοί διαβαθμιστικού σχήματος άσκησης κοινωνικών λειτουργιών, στις οποίες, πέρα από τις δύο αντίθετες ομάδες, υπήρχαν και οι ενδιάμεσες που οργάνωναν τις υπερκείμενες και υποκείμενες τάξεις, αυτό ωστόσο δεν αποτελούσε κράτος, όπως το κατανοούμε σήμερα. Ακόμη και ο ασπάλακας Μ. Α. Λεβί, εκείνη η εκφραστική γραφικότητα της νεοταξίτικης σπηλαιόβιας εποχής μας, έγραφε, επηρεασμένος από τον Κλαστρ, ότι η Ιστορία γεννιέται από τη στιγμή που εμφανίζεται το κράτος και είναι κάτι για το οποίο δεν μπορείς να διαφωνήσεις, αφού το κράτος καταργεί την πρακτική του αυθόρμητου και επιβεβαιώνει τη χειραγωγημένη ιστορική μυθολογία της τάξης. Ο Νίτσε έγραφε: «Κράτος ονομάζω τον τρόπο όπου όλοι είναι δηλητηριοπότες καλοί και κακοί. Κράτος είναι όλοι όσοι χάνουν τον εαυτό τους καλοί και κακοί… Κράτος είναι η βαθμιαία αυτοκτονία όλων και αυτό αποκαλείται ζωή… Εκεί όμως που τελειώνει το κράτος, αρχίζει ο άνθρωπος που δεν είναι περιττός…».
Κράτος: Η εφεύρεση της ναπολεόντειας ορθοταξίας
Ουσιαστικά, το κράτος, έτσι όπως το γνωρίζουμε σήμερα, έχει την καταγωγή του στο ναπολεόντειο δημιούργημα, το οποίο δεν υπήρχε πριν. Όμως, το γαλλικό κράτος χρησιμοποιήθηκε ως ομπρέλα για να ιδρύσει ένα έθνος. Ο Τζον Γρέι υποστηρίζει ότι το γαλλικό έθνος δημιουργήθηκε ως εκπαιδευτικό σύστημα μέσα από ένα κράτος το οποίο επεδίωκε να ενοποιήσει μια κουλτούρα για να εξαφανίσει μια σειρά από γλώσσες και παραδόσεις. Πολύ πριν, βέβαια, από τον Τζον Γρέι, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος έγραφε: «Η σύλληψις της ιδέας του έθνους δεν ήτο δυνατόν να επιχειρηθή επιτυχώς εις χώρας ως η Αγγλία και η Γαλλία (ιδία ως η τελευταία αύτη) χώρας αι οποίαι κατά τύχην αγαθήν εγνώρισαν την κριτικήν αυτών οντότητα ταυτιζομένην προς την εθνικήν αυτών υπόστασιν… Ο Γάλλος δεν εγνώρισεν τον αγώνα όστις διεξήχθη μεταξύ κράτους και έθνους…ο πατριωτισμός ο οποίος χαρακτηρίζει τον Γαλλικόν Λαόν εξαιρέτως είναι αίσθημα διάφορον του εθνικού αισθήματος» («Η κοινωνία της εποχής μας»). Ακόμη και όταν καταγγέλλουν το κράτος, οι γάλλοι διανοούμενοι του μεσονυχτίου δεν καταφέρνουν να διακρίνουν τις διαφορές μεταξύ κράτους – πατρίδας και έθνους, εξαιτίας του πνευματικού μιθριδατισμού τους. Ο Αντρέ Γκλικσμάν στο έργο του «Η Μαγείρισσα και ο Ανθρωποφάγος» θα γράψει: «Το σύγχρονο εκλογικευμένο Κράτος, είναι μια μηχανή που έχει συνειδητά κατασκευαστεί με τέτοιο τρόπο ώστε να αποτελεί το παράγωγο της πάντοτε παρούσας γνώσεως ότι η Πατρίδα δηλ, το Κράτος κινδυνεύει». Ο Γκάμπριελ Άλμοντ ήταν από τους εκφραστές που τόνιζαν ότι η πολιτική επιστήμη πρέπει να μελετήσει το πολιτικό φαινόμενο στην ουσία του και να αναθεωρήσει πολλά.
Κράτος και συνταγματικός πατριωτισμός
Μια σχετικά ευθύβολη και οριακά συμπυκνωμένη σκέψη για το κράτος έρχεται από τον Ντ’ Αντρέβ. Ο Ντ’ Αντρέβ διακρίνει ότι έχει επιτευχθεί μια ισορροπία μεταξύ κράτους και έθνους. Εκεί βρίσκεται και ο πατριωτισμός ως συμπυκνωμένη έκφραση της ελευθερίας. Βλέπετε, τότε ο πατριωτισμός δεν ήταν υπόδικος από την εισαγγελική αρχή των αγορών, αλλά ήταν η βεβαιότητα της μέθεξης των πολιτών που αναζητούσαν το καλύτερο, και αυτό οι δικτάτορες της εξουσίας και των ιδεών το είδαν ως απειλή και το ενέταξαν στον ασύνταχτο και λάλο στρατό της οπισθοδρόμησης. Ο Ντ’ Αντρέβ θα πει ότι «η τεράστια σημασία της Γαλλικής Επανάστασης, εστιάζεται στο γεγονός ότι έδωσε ουσία στην έννοια του έθνους και επέκτεινε το περιεχόμενό του ως ένα δημιούργημα της ιστορίας, που γίνεται ο συντελεστικός παράγοντας ενός συνεταιρισμού όχι μόνο των ηθών, και των κανόνων, αλλά και των βουλήσεων…».
Σήμερα, το αλαργινό τσίρκο της ψευδο-πρωτοπορίας όλα αυτά που ισχυρίζεται ο Ντ’ Αντρέβ τα θεωρεί ως ιδιομορφίες που πηγάζουν άμεσα από τα σκοτεινά τοπία του ασυνειδήτου και θα πρέπει να θεραπευτούν. Ο γερμανός φιλόσοφος Γιούργκεν Χάμπερμας, της κριτικής θεωρίας, με βαθιές δημοκρατικές πεποιθήσεις, μας έχει καλέσει να εξετάσουμε τον συνταγματικό πατριωτισμό και μια προϋπόθεση που μπορεί να λειτουργήσει συντελεστικά στη σύγχρονη δημοκρατία.
ΤΟ ΠΑΡΟΝ
