Του
ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ*
Καθηγητή Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ρώμης
Πίσω από τη φτώχεια, την τεχνολογική ανατροπή και την αποδυνάμωση της δημοκρατίας, διαμορφώνεται ένα νέο σύστημα εξουσίας, που μετατρέπει κάθε πτυχή της ανθρώπινης ζωής σε πεδίο οικονομικής εκμετάλλευσης.
Η κρίση έχει χτυπήσει την πόρτα του πλανήτη. Δεν πρόκειται απλώς για μια οικονομική δυσλειτουργία ή για μια αλληλουχία πολιτικών αναταράξεων, αλλά πρόκειται για μια βαθύτερη κρίση του ίδιου του τρόπου με τον οποίο οργανώνεται η σύγχρονη κοινωνία. Η φτώχεια, η ανασφάλεια, η αποδυνάμωση των δικαιωμάτων και η υποχώρηση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς δεν αποτελούν μεμονωμένα φαινόμενα, αλλά συνδέονται με τη διαμόρφωση μιας νέας παγκόσμιας τάξης, στην οποία η οικονομική ισχύς, η τεχνολογία και η διαχείριση της ανθρώπινης συμπεριφοράς αναδιαμορφώνουν τους όρους της κοινωνικής ζωής.
Η κεντρική αντίφαση της εποχής είναι ότι, ενώ η ανθρωπότητα διαθέτει περισσότερα μέσα παραγωγής, επικοινωνίας και γνώσης από ποτέ, η πρόοδος δεν εξασφαλίζει αντίστοιχη διεύρυνση της ελευθερίας και της ευημερίας. Αντίθετα, για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού συνοδεύεται από επισφάλεια, ανισότητες και περιορισμό των πραγματικών δυνατοτήτων τους. Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι η αλλαγή αυτή καθαυτή, αλλά η κοινωνική και πολιτική κατεύθυνσή της.
Η τεχνολογία και η αναδιάρθρωση της εργασίας
Η τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική μεταβάλλουν ριζικά την παραγωγή. Οι εργασίες αυτοματοποιούνται, τα επαγγέλματα αναδιαμορφώνονται και οι ανθρώπινες δεξιότητες αντικαθίστανται ή υποβαθμίζονται. Η εξέλιξη αυτή μπορεί να απελευθερώσει τον άνθρωπο από εξαντλητικές δραστηριότητες και να δημιουργήσει νέες δυνατότητες ευημερίας. Δεν εγγυάται, ωστόσο, ότι τα οφέλη θα κατανεμηθούν δίκαια.
Όταν η αύξηση της παραγωγικότητας συνοδεύεται από συγκέντρωση πλούτου, αποδυνάμωση της εργασιακής διαπραγματευτικής δύναμης και διεύρυνση της επισφάλειας, η τεχνολογική πρόοδος αποκτά αντιφατικό χαρακτήρα. Η κοινωνία παράγει περισσότερα, αλλά ο εργαζόμενος δεν εξασφαλίζει αναγκαστικά καλύτερη ζωή.
Εδώ βρίσκεται ένα από τα θεμελιώδη ζητήματα της νέας εποχής, γιατί η εργασία παύει σταδιακά να αποτελεί τον μοναδικό οργανωτικό πυρήνα της οικονομίας, ενώ η πρόσβαση στον πλούτο εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από αυτήν. Η τεχνολογία μειώνει την ανάγκη για ορισμένες ανθρώπινες δραστηριότητες, χωρίς να έχει διαμορφωθεί ένας αντίστοιχος μηχανισμός δίκαιης κατανομής των ωφελειών.
Η δια-οικονομία: Όταν όλα γίνονται αγορά
Η μεταβολή, όμως, δεν περιορίζεται στην παραγωγή. Η οικονομική λογική έχει επεκταθεί πέρα από τα παραδοσιακά της όρια, εισχωρώντας στην επικοινωνία, στην εκπαίδευση, στον πολιτισμό, στις προσωπικές σχέσεις και στην ίδια τη συγκρότηση της ταυτότητας. Αυτή η συνθήκη μπορεί να περιγραφεί ως δια-οικονομία, δηλαδή, ένα σύστημα στο οποίο σχεδόν κάθε δραστηριότητα αποκτά οικονομική χρησιμότητα και δυνητική εμπορική αξία.
Η προσοχή γίνεται προϊόν, τα προσωπικά δεδομένα πηγή κέρδους και η κοινωνική αναγνώριση αντικείμενο ανταγωνισμού. Η κατανάλωση δεν αφορά πλέον μόνο την κάλυψη αναγκών, αλλά επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και αξιολογούν τη ζωή τους.
Με αυτόν τον τρόπο, η οικονομία κινδυνεύει να χάσει τον κοινωνικό της προορισμό. Αντί να αποτελεί μέσο οργάνωσης της παραγωγής και ικανοποίησης των ανθρώπινων αναγκών, μετατρέπεται σε κυρίαρχη λογική που καθορίζει ποιες ανάγκες αναγνωρίζονται, ποιες δραστηριότητες θεωρούνται χρήσιμες και ποιες μορφές ζωής αποκτούν κοινωνική αξία. Η αγορά δεν περιορίζεται πλέον στη διαχείριση των αγαθών, αλλά διεκδικεί ρόλο στη διαμόρφωση των επιθυμιών, των σχέσεων και των αξιών.
Η εμπορευματοποίηση των δικαιωμάτων
Η ίδια λογική επηρεάζει και τα δικαιώματα. Ιστορικές κατακτήσεις, αποτέλεσμα κοινωνικών αγώνων για ισότητα, ελευθερία και δικαιοσύνη κινδυνεύουν να ενσωματωθούν σε μηχανισμούς εταιρικής προβολής και διαφημιστικής κατανάλωσης.
Η ισότητα και η διαφορετικότητα προβάλλονται συχνά ως στοιχεία δημόσιας εικόνας, χωρίς να συνοδεύονται πάντοτε από αντίστοιχες αλλαγές στις πραγματικές κοινωνικές συνθήκες. Έτσι, το δικαίωμα μπορεί να διατηρείται ως διακήρυξη αλλά να αποδυναμώνεται ως εργαλείο χειραφέτησης. Η προβολή μιας αξίας δεν ισοδυναμεί με την εφαρμογή της.
Παράλληλα, η οικονομική ανισότητα περιορίζει την ουσιαστική άσκηση των ελευθεριών. Η τυπική ισότητα απέναντι στον νόμο δεν αρκεί όταν η φτώχεια, η εργασιακή εξάρτηση και η άνιση πρόσβαση στην εκπαίδευση στερούν από τους πολίτες τη δυνατότητα να αξιοποιήσουν τα δικαιώματά τους.
Το πρόβλημα, συνεπώς, δεν είναι η ύπαρξη των θεσμών, αλλά η απομάκρυνσή τους από την κοινωνική αποστολή τους. Όταν η προστασία του πολίτη υποχωρεί μπροστά στις απαιτήσεις της οικονομικής ισχύος, η δημοκρατία κινδυνεύει να διατηρεί τις τυπικές μορφές της, χάνοντας μέρος του ουσιαστικού περιεχομένου της.
Η πολιτική ως προσομοίωση
Η αποδυνάμωση αυτή γίνεται εμφανής και στον δημόσιο λόγο. Η υπερπληροφόρηση, η ταχύτητα των ψηφιακών μέσων και η κυριαρχία της εικόνας μετατρέπουν συχνά την πολιτική αντιπαράθεση σε θέαμα. Τα σύνθετα προβλήματα συμπιέζονται σε συνθήματα, οι διαφωνίες σε επικοινωνιακές συγκρούσεις και η δημόσια παρουσία συγχέεται με την πραγματική πολιτική αποτελεσματικότητα.
Οι πολίτες καλούνται διαρκώς να αντιδρούν, να σχολιάζουν και να επιλέγουν, αλλά η δυνατότητά τους να επηρεάζουν ουσιαστικά τις αποφάσεις παραμένει συχνά περιορισμένη. Η δημοκρατία κινδυνεύει έτσι να λειτουργεί ως προσομοίωση συμμετοχής. Μπορεί οι διαδικασίες να συνεχίζονται, όμως, η κοινωνική δύναμη που θα μπορούσε να μεταβάλει τις σχέσεις εξουσίας αποδυναμώνεται.
Η επικοινωνία μετατρέπεται σε θόρυβο όταν η διάδοση του μηνύματος υπερισχύει της αλήθειάς του και η διαχείριση των εντυπώσεων υποκαθιστά τη δημόσια λογοδοσία. Η απάντηση δεν βρίσκεται στην απόρριψη της τεχνολογίας, αλλά στην ενίσχυση της ανεξάρτητης ενημέρωσης, της κριτικής σκέψης και της πραγματικής συμμετοχής.
Η ισοπέδωση και η κρίση του νοήματος
Η οικονομική κυριαρχία επηρεάζει, τέλος, τον πολιτισμό και τις κοινωνικές αξίες. Οι διαφορές εξακολουθούν να προβάλλονται, αλλά συχνά αποσπώνται από την ιστορία και το περιεχόμενό τους, μετατρέπονται σε καταναλωτικές επιλογές και εντάσσονται σε ένα ενιαίο σύστημα προβολής. Ταυτόχρονα, η ποικιλομορφία παραμένει ορατή, ενώ η κριτική της δύναμη μπορεί να περιορίζεται.
Τα πάντα γίνονται διαθέσιμα και αναλώσιμα. Η γνώση συμπιέζεται σε πληροφορία, ο πολιτισμός σε περιεχόμενο και η πολιτική σε θέαμα. Η διαρκής εναλλαγή ερεθισμάτων δυσκολεύει την περισυλλογή και την οικοδόμηση κοινών νοημάτων. Η ισοπέδωση δεν καταργεί υποχρεωτικά τις διαφορές, τις ενσωματώνει σε ένα περιβάλλον όπου η εμπορική τους αξία συχνά υπερισχύει της κοινωνικής και πολιτισμικής σημασίας τους.
Το διακύβευμα της νέας εποχής
Η νέα παγκόσμια τάξη δεν είναι αναπόφευκτη ούτε κοινωνικά ουδέτερη, αλλά διαμορφώνεται μέσα από πολιτικές αποφάσεις, οικονομικές επιλογές και σχέσεις εξουσίας. Το ζητούμενο δεν είναι να ανακοπεί η τεχνολογική εξέλιξη, αλλά να τεθούν όρια και κοινωνικοί στόχοι που θα εξασφαλίζουν ότι τα οφέλη της υπηρετούν το σύνολο.
Η προστασία της εργασίας, η δίκαιη κατανομή του πλούτου, η ενίσχυση του κοινωνικού κράτους και η ουσιαστική δημοκρατική λογοδοσία αποτελούν προϋποθέσεις μιας διαφορετικής πορείας.
Η βαθύτερη κρίση της εποχής είναι ότι η οικονομία τείνει να μετατρέψει τα μέσα της ανθρώπινης προόδου σε αυτοσκοπό. Όταν η αγορά καθορίζει την αξία της εργασίας, η διαφήμιση οικειοποιείται τα δικαιώματα, η επικοινωνία υποκαθιστά τον διάλογο και ο πολιτισμός γίνεται εμπόρευμα, ο άνθρωπος κινδυνεύει να χάσει τη θέση του ως σκοπός της κοινωνικής οργάνωσης.
Αυτό είναι το πραγματικό διακύβευμα, αν, δηλαδή, η νέα παγκόσμια τάξη θα οργανωθεί γύρω από τις ανάγκες του ανθρώπου ή αν ο άνθρωπος θα υποχρεωθεί να προσαρμοστεί σε ένα σύστημα που αξιολογεί τα πάντα με βάση την οικονομική τους απόδοση.
*Ο Απόστολος Αποστόλου είναι καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας και έχει διδάξει στα Πανεπιστήμια Παντείου, Πάντοβας, Μιλάνου και Ρώμης. Έχει γράψει 15 βιβλία στα ελληνικά και στα ιταλικά και έχει αρθρογραφήσει σε ελληνικά και ιταλικά έντυπα. Υπήρξε μέλος του Istituto di Politica, Perugia και επίσης μέλος της Accademia Adriatica di Filosofia «Italia Nuova».
