Ξένια Σαρατσιώτη στο “Π”: Ημέρα της Ευρώπης 2026: Η Ευρώπη των αξιών και η Ευρώπη των κρίσεων
Με αφορμή την Ημέρα της Ευρώπης 2026, η Ξένια Σαρατσιώτη αναλύει με άρθρο της στο «Π» τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ευρωπαϊκή Ένωση σε ένα διεθνές περιβάλλον γεμάτο γεωπολιτικές εντάσεις και κρίσεις. Η αρθρογράφος επισημαίνει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν καλείται απλώς να διαχειριστεί προβλήματα, αλλά να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο της και να ενισχύσει τη σχέση εμπιστοσύνης με τους πολίτες της, μετατρέποντας τις σημερινές δυσκολίες σε ευκαιρία για ουσιαστική πολιτική εμβάθυνση.
Της
ΞΕΝΙΑΣ ΣΑΡΑΤΣΙΩΤΗ
Υπ. Διδάκτορος στην Πολιτική και Κοινωνική Ανάλυση της Επικοινωνίας, ΕΚΠΑ
Η Europe Day (Ημέρα της Ευρώπης), που τιμάται κάθε χρόνο στις 9 Μαΐου και συνδέεται με τη Διακήρυξη Σουμάν του 1950 (το σημείο εκκίνησης της ευρωπαϊκής ενοποίησης), δεν αποτελεί απλώς μια επετειακή υπενθύμιση. Αντίθετα, λειτουργεί ως σημείο αναστοχασμού για το τι είναι σήμερα η Ευρώπη και, κυρίως, για το τι μπορεί να γίνει σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων προκλήσεων.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση οικοδομήθηκε πάνω σε ένα σύνολο αρχών που συνδέθηκαν με την ειρήνη, τη συνεργασία και την οικονομική ανάπτυξη. Ωστόσο, οι σημερινές συνθήκες αναδεικνύουν μια πιο σύνθετη πραγματικότητα. Οι γεωπολιτικές εντάσεις, οι εξελίξεις στην Ουκρανία και η αστάθεια στη Μέση Ανατολή, που διαμορφώνουν ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο γεωπολιτικό περιβάλλον για την Ευρώπη, αλλά και οι εσωτερικές πολιτικές διαφοροποιήσεις των κρατών-μελών δοκιμάζουν τα όρια της ευρωπαϊκής συνοχής.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Ευρώπη δεν καλείται μόνο να διαχειριστεί κρίσεις, αλλά να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο της. Η εξωτερική της πολιτική παραμένει πεδίο διαρκών ισορροπιών, όπου η ανάγκη για κοινή στάση συγκρούεται συχνά με τις διαφορετικές εθνικές προτεραιότητες. Το αποτέλεσμα είναι μια Ένωση που επιδιώκει να εμφανιστεί ως ενιαίος δρών, αλλά δεν καταφέρνει πάντα να εκφραστεί με ενιαία φωνή.
Παράλληλα, η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να ενισχύσει τη σχέση της με τους πολίτες της. Όπως προβάλλεται και μέσα από τις δράσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την Ημέρα της Ευρώπης, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί ανοίγουν συμβολικά τις πόρτες τους, οργανώνοντας επισκέψεις, ξεναγήσεις και ανοιχτές εκδηλώσεις για τους πολίτες, με στόχο να καταστήσουν πιο ορατό τον τρόπο λειτουργίας της Ένωσης και να ενισχύσουν τη σχέση της με την κοινωνία. Σε μια περίοδο όπου η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να διαχειριστεί κρίσεις και να λάβει αποφάσεις με άμεσες επιπτώσεις στις κοινωνίες, οι δράσεις εξωστρέφειας δεν αποσκοπούν απλώς στην κατανόηση των θεσμών αλλά και στη διαμόρφωση μιας σχέσης εμπιστοσύνης – μιας σχέσης που δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη και παραμένει εύθραυστη.
Η συζήτηση όμως για το μέλλον της Ευρώπης δεν περιορίζεται στους θεσμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Συνδέεται και με ευρύτερες ευρωπαϊκές δομές, όπως το Συμβούλιο της Ευρώπης, όπου η έναρξη της νέας περιόδου του Κογκρέσου Τοπικών και Περιφερειακών Αρχών επαναφέρει στο προσκήνιο τον ρόλο της τοπικής διακυβέρνησης. Αυτό άλλωστε το έχει επισημάνει και ο Κωνσταντίνος Κουκάς (πρόεδρος του Τμήματος Τοπικών Αρχών), κατά τον οποίο η ενίσχυση της συμμετοχής των πολιτών και η λειτουργία των θεσμών σε τοπικό επίπεδο αποτελούν κρίσιμο παράγοντα για το μέλλον της Ευρώπης. Σε ένα περιβάλλον πολλαπλών κρίσεων, η διάσταση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τη συνοχή και τη λειτουργία του ευρωπαϊκού εγχειρήματος.
Η Ημέρα της Ευρώπης, λοιπόν, αποκτά διπλή σημασία. Από τη μία πλευρά λειτουργεί ως υπενθύμιση ενός επιτυχημένου ιστορικού εγχειρήματος, που βασίστηκε στην ιδέα της συνεργασίας και της αποφυγής συγκρούσεων. Από την άλλη αναδεικνύει τα όρια της ευρωπαϊκής ενοποίησης σε ένα περιβάλλον όπου οι κρίσεις δεν είναι παροδικές αλλά διαρκείς.
Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η Ευρώπη αντιμετωπίζει προκλήσεις, αυτό είναι δεδομένο. Είναι αν μπορεί να μετατρέψει αυτές τις προκλήσεις σε ευκαιρία πολιτικής εμβάθυνσης και ουσιαστικής σύγκλισης.
Σε τελική ανάλυση, η Ευρώπη δεν κρίνεται μόνο από τις διακηρύξεις της αλλά από την ικανότητά της να λειτουργεί ως συνεκτικός πολιτικός δρών σε ένα ολοένα και πιο ασταθές διεθνές περιβάλλον. Και ίσως αυτό είναι το πραγματικό νόημα της ημέρας: Όχι μια υπενθύμιση του τι έχει επιτευχθεί, αλλά ένα ερώτημα για το τι μένει ακόμη να επιτευχθεί.
