Η ευρωπαϊκή κοινωνική συνοχή απειλείται
Του
ΒΑΣΙΛΗ ΤΑΛΑΜΑΓΚΑ
Κάποτε, η Ευρώπη φάνταζε ως ένα ακλόνητο οικοδόμημα, ένα καταφύγιο σταθερότητας και ευημερίας σε έναν κόσμο γεμάτο αναταράξεις. Σήμερα, όμως, αν κοιτάξει κανείς πίσω από τη βιτρίνα των Βρυξελλών και τις επίσημες διακηρύξεις, θα διακρίνει μια βαθιά, σχεδόν υπαρξιακή ανησυχία. Η λέξη που κυριαρχεί στους διαδρόμους της εξουσίας αλλά και στις συζητήσεις των πολιτών δεν είναι η ανάπτυξη ή η ισχύς, αλλά η ευαλωτότητα.
Μια ευαλωτότητα πολυεπίπεδη, που πλέον δεν αποτελεί απλώς μια παροδική κρίση, αλλά μια δομική πραγματικότητα που απειλεί να ξηλώσει το ίδιο το πουλόβερ της ευρωπαϊκής συνοχής.
Αυτή η αδυναμία δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Είναι το αποτέλεσμα αλλεπάλληλων σοκ που δοκίμασαν τις αντοχές της «Γηραιάς Ηπείρου» τα τελευταία χρόνια. Από τις οικονομικές αναταράξεις και την ενεργειακή ανασφάλεια μέχρι τις γεωπολιτικές μετατοπίσεις στα ανατολικά της σύνορα, η Ευρώπη συνειδητοποιεί πως οι σταθερές του παρελθόντος έχουν χαθεί. Το πρόβλημα, ωστόσο, γίνεται βαθύτερο όταν αυτή η εξωτερική πίεση μεταφράζεται σε εσωτερικό κατακερματισμό. Οι κοινωνίες μας νιώθουν εκτεθειμένες, αφού, όταν ο φόβος κυριαρχεί, η πρώτη αντίδραση είναι η περιχαράκωση. Ο πολίτης που παλεύει με το αυξανόμενο κόστος ζωής, που βλέπει το κοινωνικό κράτος να υποχωρεί και τις παραδοσιακές αξίες ασφάλειας να κλονίζονται παύει να πιστεύει στο κοινό ευρωπαϊκό όραμα. Για εκείνον, η Ευρώπη των πολλών ταχυτήτων δεν είναι μια θεωρητική έννοια αλλά η καθημερινή του πραγματικότητα.
Εδώ ακριβώς εντοπίζεται ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τη συνοχή. Η ευαλωτότητα λειτουργεί σαν ένας αόρατος διαλύτης που διευρύνει τα χάσματα ανάμεσα στον πλούσιο Βορρά και τον δοκιμαζόμενο Νότο, ανάμεσα στα αστικά κέντρα της καινοτομίας και την ξεχασμένη επαρχία, ανάμεσα στις ελίτ που λαμβάνουν τις αποφάσεις και τη βάση που τις υπομένει. Όταν οι χώρες-μέλη αισθάνονται ευάλωτες, τείνουν να επιστρέφουν στον εθνικό εαυτό τους, αναζητώντας μονομερείς λύσεις σε προβλήματα που εξ ορισμού απαιτούν συλλογική απάντηση. Η αλληλεγγύη, που υποτίθεται ότι αποτελεί τον θεμέλιο λίθο της Ένωσης, μετατρέπεται σε πολυτέλεια. Οι κοινές πολιτικές για τη μετανάστευση, την άμυνα ή την οικονομία μετατρέπονται σε πεδία στείρας αντιπαράθεσης, καθώς κάθε πρωτεύουσα προσπαθεί να οχυρωθεί πίσω από τα δικά της τείχη.
Αυτή η εσωστρέφεια είναι το πιο εύφορο έδαφος για τον λαϊκισμό. Οι απλοϊκές απαντήσεις σε σύνθετα προβλήματα γίνονται ελκυστικές όταν το μέλλον φαντάζει αβέβαιο. Η ρητορική του φόβου τρέφεται από την ευαλωτότητα, μετατρέποντας την εύλογη ανησυχία των πολιτών σε οργή κατά των θεσμών. Αν η Ευρώπη δεν καταφέρει να προσφέρει ένα δίχτυ ασφαλείας, αν δεν αποδείξει έμπρακτα ότι μπορεί να προστατεύσει τους πιο αδύναμους, τότε η αποξένωση θα μεγαλώνει. Το διακύβευμα δεν είναι, πλέον, απλώς η διατήρηση κάποιων οικονομικών δεικτών αλλά η ίδια η δημοκρατική και κοινωνική της ταυτότητα.
Για να αναστραφεί αυτή η πορεία, χρειάζεται μια ειλικρινής παραδοχή. Η ευαλωτότητα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως στίγμα ή ως μυστικό που πρέπει να κρυφτεί κάτω από το χαλί αλλά ως η αφετηρία για μια νέα, πιο ουσιαστική ενοποίηση. Η ευρωπαϊκή συνοχή δεν θα διασωθεί με γραφειοκρατικές φόρμουλες και ευχολόγια αλλά με την ανοικοδόμηση της εμπιστοσύνης. Αυτό σημαίνει επένδυση στον άνθρωπο, θωράκιση των κοινωνικών δομών και μια γεωπολιτική ενότητα που δεν θα θυμίζει άθροισμα τρεχουσών συμφερόντων, αλλά μια πραγματική κοινότητα μοίρας. Ο χρόνος δεν είναι απεριόριστος. Αν η Ευρώπη συνεχίσει να παρακολουθεί αμήχανα τις ρωγμές στο οικοδόμημά της, κινδυνεύει να βρεθεί αντιμέτωπη με μια μη αναστρέψιμη διάλυση, θύμα των ίδιων των αδυναμιών που αρνήθηκε να αντιμετωπίσει έγκαιρα και συλλογικά.
