Τα think tanks, η θεωρία των παιγνίων και η αμερικανοϊσραηλινή επέμβαση στο Ιράν – Του Ν. Στραβελάκη
–Η οικονομική κρίση συνοδεύεται από την κρίση των οικονομικών
Του
ΝΙΚΟΥ ΣΤΡΑΒΕΛΑΚΗ,
Οικονομολόγου του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών
Η ορθόδοξη –νεοκλασική, όπως τη λέμε– οικονομική θεωρία έχει την τιμητική της και στο φιάσκο των Αμερικανοϊσραηλινών στον Ιράν. Όλο και περισσότερες δημοσιογραφικές πηγές αναφέρουν ότι ισραηλινές δεξαμενές σκέψης εκπόνησαν στρατηγικά παίγνια που αφορούσαν μοντέλα αποτροπής από την πλευρά του Ιράν και μοντέλα ανάλυσης τριβής για την ανθεκτικότητα του ιρανικού, του ισραηλινού και του αμερικανικού καθεστώτος και των συμμάχων τους. Αρκετές από τις ανεξήγητες και για πολλούς άστοχες εκτιμήσεις Αμερικανών και Ισραηλινών σε αυτόν τον πόλεμο ήταν το αποτέλεσμα εφαρμογών της θεωρίας των παιγνίων.
Συγκεκριμένα, σύμφωνα με τη διαδικτυακή πύλη Insight EU Monitoring, στα τέλη Μαρτίου, οι ισραηλινές δεξαμενές σκέψης «JISS» και «ERMI» είχαν εκπονήσει τέσσερα σενάρια και επιλογές πολιτικής για τον πόλεμο. Το πρόβλημα με αυτήν τη τεχνική είναι ότι βασίζονται σε αυτό που ονομάζουμε ισορροπία Nash (Nash equilibrium). Είναι η λύση(εις) που θα προκύψει από την αντιπαράθεση ανάμεσα σε δύο (ή περισσότερα) μέρη, που αποφασίζουν τη στρατηγική τους με βάση τις επιλογές του άλλου μέρους και δεν απομακρύνονται από αυτή μονομερώς. Δηλαδή, θα πρέπει να μετακινηθεί και το άλλο μέρος από τη θέση του για να φτάσουμε σε ισορροπία.
Το πρόβλημα αυτής της λογικής, ειδικά κατά την εφαρμογή της σε έναν πόλεμο, είναι πολλαπλό. Πρώτον, θα πρέπει να έχεις υπολογίσει σωστά τη στρατηγική του άλλου. Δεύτερον, ο πόλεμος αυτός καθαυτός μπορεί να μεταβάλει τις στρατηγικές επιδιώξεις μονομερώς. Και, τρίτον, οι επιπτώσεις ενός πολέμου δεν περιορίζονται στους εμπολέμους, αλλά επηρεάζουν και άλλες χώρες, καθώς και πολεμικές εστίες που μαίνονται παράλληλα. Στην περίπτωση του πολέμου στο Ιράν, μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι οι υποθέσεις των Αμερικανοϊσραηλινών για την ανθεκτικότητα, τους εσωτερικούς συσχετισμούς και την πολεμική ισχύ του ιρανικού καθεστώτος ήταν λανθασμένες.
Το χειρότερο είναι ότι το λάθος αυτό δεν είναι θέμα πληροφόρησης, αλλά βασίζεται στις ίδιες τις υποθέσεις της ισορροπίας Nash και συγκεκριμένα στη έννοια της ορθολογικότητας (rationality) των εμπλεκόμενων μερών. Η ορθολογικότητα στα νεοκλασικά οικονομικά δεν έχει τίποτα να κάνει με αυτό που ξέρουμε όλοι ως ορθό λόγο. Πρόκειται για την αντίδραση που μεγιστοποιεί το όφελος τη συγκεκριμένη στιγμή, με δεδομένη τη στρατηγική του άλλου μέρους. Οι αποφάσεις όμως λαμβάνονται σε ιστορικό χρόνο και επηρεάζονται και από το τι έχει προηγηθεί και από το τι εκτιμάμε ότι πρόκειται να ακολουθήσει. Το γεγονός, παραδείγματος χάρη, ότι Αμερικανοί και Ισραηλινοί δολοφόνησαν τον πατέρα του Χαμενεΐ ή οι επιδόσεις του Τραμπ στις δημοσκοπήσεις, για τους φωστήρες των δεξαμενών σκέψης, δεν παίζουν κανέναν ρόλο στη στρατηγική που πρόκειται να ακολουθήσουν στον πόλεμο. Θα αποφασίσουν με βάση μια δεδομένη στρατηγική, απέναντι σε δεδομένες στρατηγικές των άλλων. Κοντολογίς, η λογική της θεωρίας των παιγνίων, ειδικά στον πόλεμο, αναπαράγει ως επί το πλείστον συστηματικά λανθασμένα σενάρια.
Στον τρέχοντα χρόνο, τα think tanks ξέχασαν με την ίδια ευκολία που εκπόνησαν τα αρχικά παίγνια πολέμου για το Ιράν. Αυτό δεν τους εμπόδισε, βέβαια, να εκπονήσουν νέα παίγνια. Το τρέχον κυρίαρχο παίγνιο είναι αυτό που ονομάζεται «Chicken Game» («παιχνίδι της κότας») και προσπαθεί να αναπαραστήσει δύο μέρη που προσπαθούν να αποφασίσουν αν θα υποκύψουν ή θα επιμείνουν στη θέση τους. Με δεδομένη τη, μέχρι στιγμής, αδυναμία των Αμερικανοϊσραηλινών να κάνουν χερσαίες επιχειρήσεις και των Ιρανών να επιτεθούν στις επεμβαίνουσες δυνάμεις, αυτό που πιστεύουν τα think tanks είναι ότι βαδίζουμε σε στασιμότητα. Δηλαδή, τα Στενά του Ορμούζ θα παραμείνουν κλειστά, με τους εμπόλεμους στο πεδίο, και η πιθανότητες κλιμάκωσης του πολέμου ή υπογραφής συμφωνίας είναι μηδαμινές.
Πρόκειται, επίσης, για μια κοντόφθαλμη λογική, αφού βασίζεται στην υπόθεση ότι το πετρέλαιο δεν θα ξεπεράσει τα 120 δολάρια το βαρέλι (είναι στην περιοχή των 110 δολαρίων) και οι Ιρανοί μπορούν να επιβιώσουν οικονομικά με τα στενά κλειστά για απεριόριστο χρόνο. Αν τα παραπάνω δεν ισχύουν, οι εξελίξεις θα είναι σίγουρα διαφορετικές.
Το χειρότερο με αυτές τις ασκήσεις επί χάρτου είναι ότι μπορούν να ανοίξουν εστίες έντασης κατά το δοκούν. Αυτό είναι και το νόημα της Mechanism Design Theory (Θεωρία Σχεδίασης Μηχανισμών), που έδωσε το Νόμπελ Οικονομικών του 2007 στους Leonid Hurwicz, Eric Maskin και Roger Myerson. Η θεωρία αυτή δεν αναζητά το αποτέλεσμα ενός σεναρίου αντιπαράθεσης, αλλά το σενάριο που θα μπορούσε να οδηγήσει στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Με άλλα λόγια, τα think tanks μπορούν να δημιουργήσουν σενάρια εντάσεων υποθέτοντας ότι θα οδηγήσουν στη μία ή στην άλλη ισορροπία Nash. Το κακό δεν είναι μόνο ότι ζούμε σε μια εποχή οικονομικής κρίσης αλλά και σε μια εποχή κρίσης των οικονομικών.
