Του
ΒΑΣΙΛΗ ΖΩΓΡΑΦΟΥ
Διευθύνοντος Συμβούλου της Vision Labs R&D Team,
Υποψήφιου Διδάκτορος Επιστήμης Πληροφορικής και Δεδομένων,
BSc (Hons).CS, MBA.IB, MSc.DS, PhD.C.
[email protected]
Η πρόσφατη αποκάλυψη της φερόμενης εγκληματικής δραστηριότητας πίσω από τη Μη Κυβερνητική Οργάνωση «Παιδική Χαρά» αναδεικνύει ένα πρόβλημα που υπερβαίνει κατά πολύ την ενδεχόμενη ποινική ευθύνη των εμπλεκόμενων. Αγγίζει τον πυρήνα της θεσμικής αξιοπιστίας του συστήματος που επιτρέπει τη συγκέντρωση σημαντικών χρηματικών ποσών στο όνομα της κοινωνικής αλληλεγγύης, χωρίς να εξασφαλίζει αντίστοιχη διαφάνεια ως προς τη διαχείριση και την τελική διάθεσή τους. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αποκλειστικά πώς μπορεί κάποιος να εκμεταλλευθεί τη ευαισθησία των πολιτών, αλλά ποιοι μηχανισμοί οφείλουν να αποτρέπουν αυτήν την εκμετάλλευση πριν αποκτήσει οργανωμένη και πολυετή διάσταση.
Σύμφωνα με την ανακοίνωση της Ελληνικής Αστυνομίας στις 31 Οκτωβρίου 2026, η υπό διερεύνηση δραστηριότητα φέρεται να είχε αρχίσει τουλάχιστον τον Οκτώβριο του 2018. Καταγράφηκαν 92 ερανικές δράσεις για 74 ωφελούμενα πρόσωπα, ενώ από την εξέταση των οικονομικών στοιχείων 34 οικογενειών προέκυψε εκτιμώμενη διαφορά περίπου 2,83 εκατ. ευρώ μεταξύ των συγκεντρωμένων δωρεών και των χρημάτων που τους αποδόθηκαν. Παράλληλα, διερευνάται η διοχέτευση ποσών σε προσωπικές δαπάνες, εταιρικά σχήματα και δραστηριότητες σχετικές με τη χειραγώγηση ποδοσφαιρικών αγώνων.
Η ουσιαστική θεσμική διάσταση της υπόθεσης βρίσκεται στη χρονική της διάρκεια. Η φερόμενη παράνομη δραστηριότητα εξελίσσεται επί σειρά ετών. Δημιουργείται εύλογα η ανάγκη να εξεταστεί η επάρκεια των προληπτικών ελέγχων, η λειτουργία των αρμόδιων εποπτικών αρχών και η δυνατότητα έγκαιρης αναγνώρισης οικονομικών αποκλίσεων. Η σύλληψη υπόπτων αποδεικνύει την ενεργοποίηση του κατασταλτικού μηχανισμού. Δεν απαντά αυτομάτως στο ερώτημα εάν υπήρχαν προγενέστερες ενδείξεις που θα μπορούσαν να είχαν αξιοποιηθεί νωρίτερα.
Η έννοια της μη κυβερνητικής οργάνωσης δεν συνιστά αυτοτελές πιστοποιητικό αξιοπιστίας. Πρόκειται για έναν ευρύ χαρακτηρισμό που περιλαμβάνει διαφορετικές νομικές μορφές, σκοπούς και καθεστώτα εποπτείας. Η νόμιμη σύσταση ενός σωματείου, η ύπαρξη καταστατικού και η απόκτηση φορολογικού μητρώου δεν πιστοποιούν από μόνες τους τη χρηστή διαχείριση. H δημόσια προβολή κοινωνικών δράσεων, οι φωτογραφίες με διάσημα πρόσωπα και οι επικοινωνιακές αναφορές σε αλληλέγγυες πρωτοβουλίες δεν αποτελούν υποκατάστατα ανεξάρτητου οικονομικού ελέγχου.
Οι επίμαχες ερανικές δράσεις πραγματοποιούνταν χωρίς την προβλεπόμενη άδεια. Εφόσον η συγκεκριμένη διαπίστωση επιβεβαιωθεί δικαστικά, το ζήτημα αφορά την ενδεχόμενη παραπλάνηση των δωρητών και την πρακτική αποτελεσματικότητα του συστήματος αδειοδότησης και εποπτείας των εράνων. Μια υποχρέωση που υπάρχει στη νομοθεσία, αλλά δεν ελέγχεται αποτελεσματικά, κινδυνεύει να περιορίζεται σε τυπική διοικητική πρόβλεψη.
Στη σύγχρονη ψηφιακή οικονομία, η διαχείριση των δωρεών μπορεί να αποκτήσει σημαντικά υψηλότερο επίπεδο διαφάνειας. Κάθε οργανωμένη ερανική δράση θα μπορούσε να διαθέτει μοναδικό αναγνωριστικό αριθμό, επαληθεύσιμη άδεια όπου απαιτείται, προσδιορισμένο σκοπό, δηλωμένο τραπεζικό λογαριασμό και δημοσιευμένο οικονομικό απολογισμό. Ο δωρητής θα έπρεπε να μπορεί να διαπιστώνει αν η οργάνωση υφίσταται νόμιμα και αν η συγκεκριμένη εκστρατεία είναι εξουσιοδοτημένη και υπόκειται σε ελέγξιμες διαδικασίες.
Η χρηματοοικονομική ιχνηλασιμότητα προϋποθέτει σαφή διαχωρισμό μεταξύ χρημάτων που προορίζονται για ωφελούμενους, τεκμηριωμένων λειτουργικών δαπανών και λοιπών υποχρεώσεων. Οι μεταφορές σε προσωπικούς λογαριασμούς, οι επαναλαμβανόμενες αναλήψεις μετρητών και οι συναλλαγές με συνδεδεμένα πρόσωπα μπορούν να αποτελούν ενδείξεις αυξημένου κινδύνου, χωρίς να συνιστούν αυτοτελώς απόδειξη παρανομίας.
Η αξιοποίηση αλγοριθμικών συστημάτων ανίχνευσης ασυνήθιστων οικονομικών συμπεριφορών θα μπορούσε να ενισχύσει την εποπτεία. Απαραίτητες προϋποθέσεις παραμένουν η νόμιμη πρόσβαση στα δεδομένα, η αναλογικότητα, η προστασία της ιδιωτικότητας και η ανθρώπινη αξιολόγηση κάθε ευρήματος. Η τεχνολογία δεν υποκαθιστά την ελεγκτική κρίση, περιορίζει το χρονικό διάστημα μεταξύ της εμφάνισης μιας ύποπτης απόκλισης και της διερεύνησής της.
Η δημόσια λογοδοσία διαφοροποιεί τις πραγματικές αλληλέγγυες οργανώσεις από όσους ενδεχομένως χρησιμοποιούν την κοινωνική προσφορά ως πρόσχημα. Η συλλήβδην αμφισβήτηση των ΜΚΟ θα ήταν άδικη και αντιπαραγωγική. Χιλιάδες πολίτες και εθελοντές προσφέρουν ουσιαστικό έργο, συχνά καλύπτοντας πραγματικές κοινωνικές ανάγκες. Η ενίσχυση της εποπτείας προστατεύει πρωτίστως αυτές τις οργανώσεις, καθώς αποτρέπει τη διάβρωση της εμπιστοσύνης, που αποτελεί προϋπόθεση της λειτουργίας τους.
Η Πολιτεία οφείλει να εξετάσει ένα ενιαίο, προσβάσιμο και διαλειτουργικό σύστημα επαλήθευσης ερανικών δράσεων, με υποχρεωτική δημοσιοποίηση ουσιωδών οικονομικών στοιχείων, κλιμακωτούς ανεξάρτητους ελέγχους, ανάλογα με το ύψος των συγκεντρωμένων ποσών, και σαφείς διαδικασίες αναφοράς παρατυπιών. Η δημοσιότητα των δεδομένων αφορά την οικονομική διαχείριση και όχι την έκθεση ευαίσθητων ιατρικών ή προσωπικών στοιχείων.
Εξίσου κρίσιμη είναι η διασύνδεση των εποπτικών διαδικασιών με τις αρμόδιες φορολογικές, δικαστικές και χρηματοοικονομικές αρχές, με συγκεκριμένα όρια αρμοδιοτήτων. Η ανταλλαγή πληροφοριών δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την εκδήλωση μιας καταγγελίας. Χρειάζεται θεσμοθετημένος μηχανισμός έγκαιρης αξιολόγησης κινδύνου, ώστε οι σοβαρές ενδείξεις να κινητοποιούν αναλογικούς ελέγχους πριν συσσωρευθούν μεγάλες οικονομικές απώλειες.
Η συγκεκριμένη υπόθεση προσφέρει ευκαιρία να επαναπροσδιοριστεί η έννοια της αλληλεγγύης λογοδοσίας. Το ζητούμενο δεν είναι να αντιμετωπίζεται κάθε δωρεά ως ύποπτη συναλλαγή και κάθε κοινωνική πρωτοβουλία ως εν δυνάμει μηχανισμός απάτης, αλλά να διαμορφωθεί ένα περιβάλλον στο οποίο η εμπιστοσύνη θα στηρίζεται σε επαληθεύσιμα στοιχεία και η κοινωνική ευαισθησία δεν θα αποτελεί υποκατάστατο της θεσμικής εποπτείας.
Η μεγαλύτερη θεσμική αποτυχία δεν είναι η εκμετάλλευση της ανθρώπινης δυστυχίας αλλά η ανεπάρκεια των μηχανισμών εποπτείας. Η αλληλεγγύη μετατρέπεται σε ανεξέλεγκτη οικονομική δραστηριότητα και η απουσία λογοδοσίας υπονομεύει την έννοιά της. Η Πολιτεία δεν αρκεί να συλλαμβάνει τους φερόμενους επιτήδειους αφού αποκαλυφθεί η δράση τους, αλλά οφείλει να διαθέτει την αποτροπή εκμετάλλευσης προτού αυτή παγιωθεί. Η ανθρώπινη ευαισθησία δεν αποτελεί ανεξέλεγκτο οικονομικό προϊόν και η κρατική αρωγή δεν επιτρέπεται να εμφανίζεται μόνο όταν η αλληλεγγύη έχει ήδη μετατραπεί σε αντικείμενο ποινικής δικογραφίας.
