Ξένια Σαρατσιώτη στο “Π”: Οι εκλογές στην Ισλανδία και η πολιτική κουλτούρα της εμπιστοσύνης
Της
ΞΕΝΙΑΣ ΣΑΡΑΤΣΙΩΤΗ
Υπ. Διδάκτορος στην Πολιτική
και Κοινωνική Ανάλυση της Επικοινωνίας, ΕΚΠΑ
Η εκλογική διαδικασία στην Ισλανδία επαναφέρει τη συζήτηση για διαφάνεια και θεσμική εμπιστοσύνη στη σύγχρονη δημοκρατία.
Η αποστολή εκλογικών παρατηρητών από το Κογκρέσο Τοπικών και Περιφερειακών Αρχών του Συμβουλίου της Ευρώπης στις δημοτικές εκλογές της Ισλανδίας, που πραγματοποιήθηκαν το Σάββατο 16 Μαΐου, δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη θεσμική διαδικασία ευρωπαϊκής εποπτείας. Αντίθετα, αναδεικνύει μια ευρύτερη πολιτική πραγματικότητα: Ότι η διαφάνεια και η αξιοπιστία της εκλογικής διαδικασίας αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη σημασία ακόμη και σε χώρες με ισχυρή δημοκρατική παράδοση.
Η Ισλανδία θεωρείται σταθερή και ώριμη δημοκρατία, με υψηλά επίπεδα θεσμικής λειτουργίας και πολιτικής εμπιστοσύνης. Ωστόσο, η παρουσία ευρωπαϊκής αποστολής εκλογικών παρατηρητών δείχνει ότι η εκλογική ακεραιότητα δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως κάτι αυτονόητο ή δεδομένο αλλά ως κρίσιμο στοιχείο της δημοκρατικής λειτουργίας.
Η εικόνα αυτή επιβεβαιώθηκε και μέσα από τις επαφές της αποστολής του Κογκρέσου του Συμβουλίου της Ευρώπης με θεσμικούς και αυτοδιοικητικούς φορείς της Ισλανδίας. Όπως επισημαίνει και ο Κωνσταντίνος Κουκάς, πρόεδρος του Τμήματος Τοπικών Αρχών και μέλος της αποστολής, ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ισλανδικής πραγματικότητας αποτελεί το υψηλό επίπεδο εμπιστοσύνης στους θεσμούς, η ήπια πολιτική κουλτούρα και η ουσιαστική συμμετοχή των πολιτών, ακόμη και σε απομακρυσμένες περιοχές της χώρας. Πρόκειται για στοιχεία που ενισχύουν όχι μόνο την αξιοπιστία της εκλογικής διαδικασίας αλλά συνολικά τη λειτουργία της δημοκρατίας σε τοπικό και εθνικό επίπεδο.
Η εξέλιξη αυτή αντανακλά και μια ευρύτερη μεταβολή στο ευρωπαϊκό πολιτικό περιβάλλον. Τα τελευταία χρόνια, η άνοδος της παραπληροφόρησης, η αυξημένη επιρροή των ψηφιακών πλατφορμών αλλά και η γενικότερη κρίση εμπιστοσύνης προς θεσμούς και πολιτικά συστήματα έχουν επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι εκλογικές διαδικασίες. Η δημοκρατία δεν κρίνεται πλέον μόνο από τη διεξαγωγή εκλογών αλλά και από το κατά πόσο οι πολίτες θεωρούν ότι οι διαδικασίες αυτές είναι διαφανείς, αξιόπιστες και ανεπηρέαστες.
Δεν είναι τυχαίο ότι η ίδια η αποστολή του Κογκρέσου του Συμβουλίου της Ευρώπης έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στα μέτρα εκλογικής ακεραιότητας που εφαρμόστηκαν στην Ισλανδία, όπως οι πολλαπλές διαδικασίες επαλήθευσης και οι μηχανισμοί ελέγχου της εκλογικής διαδικασίας. Παράλληλα, η έκθεση επισημαίνει ότι η αυξανόμενη επιρροή των ψηφιακών μέσων και των κοινωνικών δικτύων δημιούργησε νέα δεδομένα για τη λειτουργία της δημοκρατίας, ακόμη και σε πολιτικά συστήματα με υψηλό επίπεδο θεσμικής εμπιστοσύνης.
Σε αυτό το πλαίσιο, η παρατήρηση εκλογών αποκτά έναν περισσότερο πολιτικό και συμβολικό χαρακτήρα. Δεν αφορά αποκλειστικά περιπτώσεις θεσμικής αδυναμίας ή αμφισβητούμενων εκλογικών διαδικασιών. Αντίθετα, λειτουργεί και ως μηχανισμός ενίσχυσης της δημόσιας εμπιστοσύνης, ακόμη και σε πολιτικά συστήματα που θεωρούνται θεσμικά σταθερά.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και η τοπική διάσταση της δημοκρατίας. Το Κογκρέσο Τοπικών και Περιφερειακών Αρχών του Συμβουλίου της Ευρώπης δίνει διαχρονικά έμφαση στη σημασία της τοπικής διακυβέρνησης και της συμμετοχής των πολιτών στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Η τοπική αυτοδιοίκηση δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως διοικητικός μηχανισμός αλλά ως βασικός χώρος δημοκρατικής συμμετοχής και πολιτικής εκπροσώπησης.
Η περίπτωση της Ισλανδίας αποκτά έτσι έναν ιδιαίτερο συμβολισμό. Δείχνει ότι η διαφάνεια δεν αποτελεί ένδειξη θεσμικής αδυναμίας αλλά στοιχείο δημοκρατικής ωριμότητας. Σε μια περίοδο όπου η εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς δοκιμάζεται σε ολόκληρη την Ευρώπη, η διαφάνεια της εκλογικής διαδικασίας δεν αποτελεί απλώς τεχνική προϋπόθεση της δημοκρατίας αλλά βασικό στοιχείο της πολιτικής της αξιοπιστίας.
