Β. Ζωγράφος στο “Π”: Το ελληνικό κράτος ψηφιοποίησε το χάος του
Του
ΒΑΣΙΛΗ ΖΩΓΡΑΦΟΥ
Διευθύνοντος Συμβούλου της Vision Labs R&D Team,
Υποψήφιου Διδάκτορος Επιστήμης Πληροφορικής και Δεδομένων,
BSc (Hons).CS, MBA.IB, MSc.DS, PhD.C.
[email protected]
Η μετάβαση προς το ψηφιακό κράτος παρουσιάστηκε ως η μεγάλη θεσμική τομή που θα απελευθέρωνε τον πολίτη από τη γραφειοκρατική δυσκαμψία, την πολυδιάσπαση των υπηρεσιών και τη διοικητική αναποτελεσματικότητα δεκαετιών. Η υπόσχεση υπήρξε σαφής, ταχύτερες διαδικασίες, αυτοματοποιημένη εξυπηρέτηση, περιορισμός της φυσικής παρουσίας στις δημόσιες υπηρεσίες και ενίσχυση της διοικητικής διαφάνειας. Πίσω, όμως, από την εικόνα του τεχνολογικού εκσυγχρονισμού αναδύεται μια πολύ βαθύτερη και συχνά οδυνηρή πραγματικότητα. Το ελληνικό κράτος δεν ψηφιοποίησε πρώτα την οργανωτική του δομή. Ψηφιοποίησε τις ίδιες τις δυσλειτουργίες του.
Το θεμελιώδες πρόβλημα δεν εντοπίζεται στην τεχνολογία, αλλά στην ποιότητα των δεδομένων και των διοικητικών μητρώων πάνω στα οποία οικοδομήθηκε η ψηφιακή διακυβέρνηση. Για δεκαετίες, η ελληνική δημόσια διοίκηση λειτουργούσε μέσω κατακερματισμένων αρχείων, αλληλοεπικαλυπτόμενων υπηρεσιών, ελλιπών καταγραφών και αντικρουόμενων πληροφοριών μεταξύ διαφορετικών φορέων. Αντί να προηγηθεί μια συστηματική διαδικασία ενοποίησης, καθαρισμού και θεσμικής αποκατάστασης των δεδομένων, η Πολιτεία επέλεξε να μεταφέρει το διοικητικό αυτό χάος σε ψηφιακό περιβάλλον.
Το αποτέλεσμα υπήρξε εξαιρετικά προβληματικό και το σφάλμα δεν εξαλείφθηκε. Αυτοματοποιήθηκε, αναπαράχθηκε και τελικώς απέκτησε τον χαρακτήρα διοικητικής αλήθειας, ακριβώς επειδή εμφανίζεται μέσα από μια ψηφιακή πλατφόρμα με θεσμικό κύρος. Η τεχνολογία, αντί να λειτουργήσει ως μηχανισμός θεραπείας των παθογενειών, κατέστη μηχανισμός επιτάχυνσης και μονιμοποίησής τους.
Στο παλαιότερο διοικητικό μοντέλο υπήρχε πάντοτε η δυνατότητα ανθρώπινης παρέμβασης. Ο πολίτης μπορούσε να απευθυνθεί σε έναν υπάλληλο, να εξηγήσει την ιδιαιτερότητα της περίπτωσής του, να προσκομίσει έγγραφα και να επιχειρήσει την αποκατάσταση του λάθους. Σήμερα, ολοένα και περισσότεροι πολίτες εγκλωβίζονται σε ένα απρόσωπο και αυτοματοποιημένο διοικητικό περιβάλλον, όπου η πρόσβαση σε πραγματική ανθρώπινη υποστήριξη περιορίζεται δραματικά.
Το ΑΜΚΑ εμφανίζεται λανθασμένο, υφίσταται ασυμφωνία ονόματος, εσφαλμένο πατρώνυμο, διπλή εγγραφή ή σύγκρουση μεταξύ διαφορετικών μητρώων, το σύστημα δεν αντιμετωπίζει την κατάσταση ως διοικητικό σφάλμα προς αποκατάσταση. Αντιμετωπίζει τον ίδιο τον πολίτη ως πρόβλημα ταυτοποίησης. Η λογική της διοίκησης μεταβάλλεται σταδιακά από την αναζήτηση της πραγματικότητας στην άκριτη αποδοχή της βάσης δεδομένων ως αδιαμφισβήτητης αλήθειας.
Σε αυτήν ακριβώς τη μετατόπιση εντοπίζεται και η πλέον επικίνδυνη διάσταση της ψηφιακής αυθαιρεσίας. Το βάρος της απόδειξης αντιστρέφεται. Εάν το σύστημα εμφανίζει τον πολίτη ως οφειλέτη, ως μη δικαιούχο παροχής ή ως πρόσωπο χωρίς επαρκή ταυτοποίηση, η διοίκηση δεν αναλαμβάνει την υποχρέωση να αποδείξει την ορθότητα των δεδομένων της. Ο πολίτης καλείται να αποδείξει ότι το κράτος σφάλλει.
Η μεταβολή αυτή δεν αποτελεί απλή τεχνική ατέλεια. Συνιστά βαθύ θεσμικό πρόβλημα. Σε ένα περιβάλλον πλήρους ψηφιακής διακυβέρνησης, η πληροφοριακή εγγραφή αποκτά σχεδόν απόλυτη διοικητική ισχύ. Το περιεχόμενο της βάσης δεδομένων μετατρέπεται σε διοικητική πραγματικότητα, ακόμη και όταν είναι αντικειμενικά λανθασμένο.
Η προβληματική αυτή αποτυπώνεται με ιδιαίτερη ένταση στο Ελληνικό Κτηματολόγιο. Χιλιάδες πολίτες βρίσκονται αντιμέτωποι με λανθασμένες εγγραφές, επικαλύψεις ιδιοκτησιών, απώλεια δικαιωμάτων και εξαιρετικά χρονοβόρες διαδικασίες διόρθωσης. Ανάλογη εικόνα εμφανίζεται στα συστήματα myDATA. Αυτόματες διασταυρώσεις, αλγοριθμικές επισημάνσεις και ψηφιακές αποκλίσεις δημιουργούν συχνά περιβάλλοντα όπου ο φορολογούμενος καλείται να αποδείξει ότι δεν παραβίασε κανόνες που το ίδιο το πληροφοριακό σύστημα ερμήνευσε εσφαλμένα. Το βάρος συμμόρφωσης μεταφέρεται σταδιακά προς τον πολίτη ή στην επιχείρηση, ακόμη και όταν οι αποκλίσεις προκύπτουν από τεχνικές ή διοικητικές ατέλειες. Αντίστοιχες δυσλειτουργίες εμφανίζονται στον ΕΦΚΑ, όπου χαμένες εισφορές, μη συγχρονισμένα ασφαλιστικά δεδομένα και ασύνδετα μητρώα οδηγούν πολίτες σε πολύμηνες ή ακόμη και πολυετείς καθυστερήσεις συνταξιοδότησης. Η ψηφιακή μετάβαση δεν εξάλειψε τη διοικητική δυσλειτουργία. Τη μετέφερε απλώς σε ηλεκτρονική μορφή.
Η προβληματική λειτουργία των κρατικών μητρώων έχει πλέον οδηγήσει ακόμη και σε δικαστικές καταδίκες του ίδιου του κράτους. Χαρακτηριστική υπήρξε η υπ’ αριθμ. 21/2026 απόφαση του Μονομελούς Διοικητικού Πρωτοδικείου Θεσσαλονίκης, με την οποία ο e-ΕΦΚΑ υποχρεώθηκε να καταβάλει αποζημίωση ύψους 1.500 ευρώ σε ασφαλισμένη λόγω εσφαλμένης ανακεφαλαίωσης ενσήμων. Η ασφαλισμένη είχε λάβει επίσημη βεβαίωση του Φορέα στις 9 Οκτωβρίου 2023, σύμφωνα με την οποία εμφανιζόταν να διαθέτει 12.061 ημέρες κύριας ασφάλισης και 11.324 ημέρες επικουρικής ασφάλισης, αριθμός που θεμελίωνε δικαίωμα πλήρους συνταξιοδότησης. Βάσει αυτής της επίσημης πληροφόρησης υπέβαλε παραίτηση από την εργασία της στις 6 Δεκεμβρίου 2023 και κατέθεσε αίτηση συνταξιοδότησης στις 31 Δεκεμβρίου 2023. Κατά τον επανέλεγχο, όμως, ο ίδιος ο e-ΕΦΚΑ διαπίστωσε ότι οι πραγματικές ημέρες ασφάλισης ήταν τελικώς 11.562, δηλαδή σημαντικά λιγότερες από τις απαιτούμενες 12.000, με αποτέλεσμα η ασφαλισμένη να βρεθεί χωρίς εργασία και χωρίς δυνατότητα άμεσης συνταξιοδότησης. Το δικαστήριο έκρινε ότι τα αρμόδια όργανα του Φορέα παραβίασαν την υποχρέωση παροχής σαφών και ακριβών πληροφοριών προς τον πολίτη, αναγνωρίζοντας ότι η λανθασμένη πληροφοριακή καταγραφή προκάλεσε ψυχική ταλαιπωρία, ανασφάλεια και σοβαρή ανατροπή του προσωπικού και επαγγελματικού προγραμματισμού της ασφαλισμένης.
Το ελληνικό κράτος αντιμετωπίζει κρίση θεσμικής αρχιτεκτονικής. Η τεχνολογία αδυνατεί να υποκαταστήσει τη διοικητική οργάνωση ή να θεραπεύσει αυτομάτως δεκαετίες προχειρότητας και αποσπασματικής λειτουργίας. Το πλέον ανησυχητικό στοιχείο της σύγχρονης ψηφιακής γραφειοκρατίας δεν είναι ότι παράγει σφάλματα. Η πραγματική απειλή εντοπίζεται όταν το σύστημα σφάλλει, ο πολίτης αδυνατεί να βρει κάποιον που να μπορεί ουσιαστικά να αναγνωρίσει, να εξηγήσει και να διορθώσει το ίδιο το λάθος του κράτους.
