Απ. Αποστόλου: Η στρατηγική της πολιτικής ομοίωσης
Του
ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ*
Καθηγητή Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ρώμης
Ζούμε σε μια εποχή όπου η πολιτική δεν καταργείται αλλά μετασχηματίζεται σε εικόνα του εαυτού της. Η δημόσια ζωή εξακολουθεί να παράγει αδιάκοπα γεγονότα, δηλώσεις, συγκρούσεις και συμβολισμούς, αλλά όλο και λιγότερο παράγει πραγματικές μεταβολές. Το αποτέλεσμα είναι ένα παράδοξο που λέει ότι, ενώ η πολιτική βρίσκεται παντού, η ίδια η πολιτική πράξη μοιάζει να απουσιάζει. Αυτό που κυριαρχεί είναι η ομοίωση της πολιτικής, μια διαδικασία κατά την οποία η αναπαράσταση υποκαθιστά την πραγματικότητα και η διαχείριση των εντυπώσεων αντικαθιστά τη διαχείριση των κοινωνικών συγκρούσεων.
Ο Ζαν Μποντριγιάρ υπήρξε από τους πρώτους στοχαστές που διέγνωσαν αυτήν τη μετάβαση. Για τον γάλλο φιλόσοφο, η κοινωνία της ύστερης νεωτερικότητας δεν οργανώνεται πλέον γύρω από την παραγωγή πραγμάτων αλλά γύρω από την παραγωγή σημείων. Τα σημεία παύουν να παραπέμπουν σε μια πραγματικότητα και αποκτούν αυτονομία. Δημιουργούν έναν κόσμο υπερπραγματικότητας, όπου η εικόνα προηγείται του γεγονότος και το ομοίωμα προηγείται του πρωτοτύπου. Δεν πρόκειται απλώς για την παραποίηση της πραγματικότητας αλλά για την αντικατάστασή της.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, βιώνουμε μια πρωτοφανή στέρηση του ζωτικού μας χώρου. Δεν πρόκειται μόνο για τη φυσική ή οικονομική συρρίκνωση των όρων της ζωής αλλά για την απώλεια του συμβολικού χώρου μέσα στον οποίο ο άνθρωπος μπορούσε να νοηματοδοτήσει την ύπαρξή του. Οι μεγάλες αφηγήσεις έχουν εξασθενήσει, η μεταφορά έχει παραχωρήσει τη θέση της στην κυριολεξία της εικόνας και η υπέρβαση αντιμετωπίζεται ως περιττή πολυτέλεια. Η ψυχή, όχι ως θεολογική έννοια αλλά ως πεδίο εσωτερικότητας, μοιάζει να έχει εξοριστεί από τον δημόσιο λόγο.
Ακόμη και το ασυνείδητο, το οποίο για έναν ολόκληρο αιώνα αποτέλεσε κεντρική κατηγορία κατανόησης του ανθρώπου, χάνει σταδιακά την ερμηνευτική του ισχύ. Ο άνθρωπος δεν καλείται πλέον να ερμηνεύσει τον εαυτό του αλλά να τον προβάλλει. Η εξομολόγηση αντικαθίσταται από τη διαρκή έκθεση και η αυτογνωσία από την επιμέλεια μιας ψηφιακής ταυτότητας. Το υποκείμενο δεν βυθίζεται στον εαυτό του αλλά επιπλέει αδιάκοπα στην επιφάνεια των εικόνων.
Σε αυτήν την κατάσταση, η πολιτική χάνει τη σημειολογική της δύναμη. Κάποτε, τα πολιτικά γεγονότα παρέπεμπαν σε βαθύτερες κοινωνικές αντιθέσεις, σε ταξικά συμφέροντα, σε ιδεολογικές συγκρούσεις και σε διαφορετικά οράματα για το μέλλον. Σήμερα, ολοένα και συχνότερα, τα γεγονότα υπάρχουν πρωτίστως για να αναπαραχθούν επικοινωνιακά. Η σύγκρουση δεν αποσκοπεί στη μεταβολή των κοινωνικών σχέσεων αλλά στη διατήρηση της ορατότητας των πρωταγωνιστών της. Έτσι, η πολιτική γίνεται ένας μηχανισμός αδιάκοπης παραγωγής συμβάντων, χωρίς αντίστοιχη παραγωγή νοήματος.
Αυτό ακριβώς είναι η στρατηγική της πολιτικής ομοίωσης. Δεν πρόκειται για συνωμοσία ούτε για μια συνειδητά οργανωμένη εξαπάτηση. Είναι μια δομική συνθήκη του σύγχρονου συστήματος επικοινωνίας. Τα κόμματα, τα Μέσα Ενημέρωσης, οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και οι αλγόριθμοι λειτουργούν μέσα στην ίδια λογική, όπου προτεραιότητα έχει πια η κυκλοφορία των σημείων και όχι η εμβάθυνση του περιεχομένου τους. Η πληροφορία υπερισχύει της γνώσης και η ταχύτητα υπερισχύει της κρίσης.
Η συνέπεια αυτής της διαδικασίας είναι μια ιδιότυπη λοβοτομή της συλλογικής συνείδησης. Όχι επειδή οι πολίτες σκέφτονται λιγότερο αλλά επειδή σκέφτονται μέσα σε ένα περιβάλλον όπου οι έννοιες έχουν αποσυνδεθεί από τις εμπειρίες που τις γέννησαν. Η δημοκρατία γίνεται επικοινωνιακή εικόνα, η συμμετοχή μετατρέπεται σε ψηφιακή αλληλεπίδραση και η κοινωνική αλλαγή περιορίζεται σε μια διαδοχή συμβολικών χειρονομιών. Η αίσθηση δράσης διατηρείται, ενώ η πραγματική δυνατότητα παρέμβασης περιορίζεται.
Κάτω από αυτές τις συνθήκες, συγκροτείται ένας κώδικας υποκατάστατων λύσεων. Αντί να αντιμετωπίζονται οι αιτίες των κρίσεων, κατασκευάζονται εικόνες διαχείρισής τους. Αντί να μετασχηματίζονται οι κοινωνικές σχέσεις, πολλαπλασιάζονται οι αναπαραστάσεις μετασχηματισμού. Το πολιτικό σύστημα δεν παράγει πλέον τόσο αποφάσεις όσο αφηγήματα αποτελεσματικότητας. Η υπερπραγματικότητα δεν αποκρύπτει την πραγματικότητα αλλά τη διαδέχεται.
Ωστόσο, η αναγνώριση αυτής της κατάστασης δεν οδηγεί αναγκαστικά στον μηδενισμό, αντίθετα, θα λέγαμε ότι μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία μιας νέας πολιτικής εγρήγορσης. Η υπεράσπιση του πραγματικού σήμερα δεν σημαίνει επιστροφή σε κάποια εξιδανικευμένη εποχή αυθεντικότητας, αλλά σημαίνει επαναφορά της εμπειρίας, της σχέσης, της κριτικής σκέψης και της συλλογικής πράξης απέναντι στη δικτατορία της προσομοίωσης.
Το πραγματικό πολιτικό διακύβευμα του 21ου αιώνα δεν αφορά μόνο το ποιος κυβερνά ή ποιες πολιτικές εφαρμόζονται. Αφορά το αν θα εξακολουθήσουμε να διαθέτουμε τις συμβολικές και πολιτισμικές προϋποθέσεις, για να αναγνωρίζουμε τη διαφορά ανάμεσα στην πραγματικότητα και στο ομοίωμά της. Γιατί, όταν η ομοίωση καταλαμβάνει ολοκληρωτικά τον δημόσιο χώρο, δεν εξαφανίζεται μόνο η πολιτική, αλλά εξαφανίζεται και η δυνατότητα του ανθρώπου να φανταστεί έναν διαφορετικό κόσμο.
*Ο Απόστολος Αποστόλου είναι καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας και έχει διδάξει στα Πανεπιστήμια Παντείου, Πάντοβας, Μιλάνου και Ρώμης. Έχει γράψει 15 βιβλία στα ελληνικά και στα ιταλικά και έχει αρθρογραφήσει σε ελληνικά και ιταλικά έντυπα. Υπήρξε μέλος του Istituto di Politica, Perugia και επίσης μέλος της Accademia Adriatica di Filosofia «Italia Nuova».
Φωτο: Ψηφιακή απεικόνιση / paron.gr
