–Λίγα λόγια στη μνήμη του Anwar Shaikh
Του
ΝΙΚΟΥ ΣΤΡΑΒΕΛΑΚΗ,
Οικονομολόγου του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών
Στις 7 Οκτωβρίου του 2026 έφυγε από τη ζωή ο Anwar Shaikh, ίσως ο σημαντικότερος μαρξιστής οικονομολόγος μετά το 1970. Ήταν ο άνθρωπος που με εισήγαγε στη συστηματική μελέτη της Πολιτικής Οικονομίας στο New School for Social Research, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, επηρεάζοντας καθοριστικά την αντίληψή μου για τη λειτουργία και δυναμική της καπιταλιστικής οικονομίας. Το άρθρο αυτό σκοπό έχει να αναδείξει την επικαιρότητα της πολιτικής οικονομίας και ειδικότερα της Μαρξιστικής Πολιτικής Οικονομίας και, από αυτήν τη σκοπιά, να αποδώσει μικρό φόρο τιμής στη μνήμη του Anwar Shaikh.
Με την ευρεία έννοια, ο Anwar ανήκε στο ρεύμα του δυτικού μαρξισμού. Αξιοποίησε τη Μαρξιστική Πολιτική Οικονομία στην ανάλυση των σύγχρονων καπιταλιστικών οικονομιών, απομακρύνοντάς την από τις ακαμψίες του σοβιετικού μαρξισμού. Αποτελεί, όμως, μια ιδιαίτερη παρουσία σε αυτόν τον χώρο. Ο λόγος είναι ότι εργάσθηκε πάνω στην κατανόηση και στη συμπλήρωση της Μαρξιστικής Πολιτικής Οικονομίας και όχι στην αναθεώρηση ή στον περιορισμό της σε απλή αναλυτική μέθοδο. Με δύο λόγια, για τον Shaikh η Κλασική και η Μαρξιστική Πολιτική Οικονομία δεν είναι απλά κομμάτι της ιστορίας οικονομικών θεωριών αλλά εργαλείο σύγχρονης οικονομικής ανάλυσης.
Στη διδακτορική του διατριβή (1973) καταπιάστηκε με το «πρόβλημα του μετασχηματισμού». Δηλαδή, την απόκλιση ανάμεσα στις εργασιακές αξίες και στις τιμές παραγωγής (τις τιμές ισορροπίας στον Μαρξ) και των κερδών από την υπεραξία (απλήρωτη εργασία). Η διατριβή αποτέλεσε τη βάση για μια σειρά επιστημονικών άρθρων που έδειξαν, τόσο αναλυτικά όσο και εμπειρικά, ότι οι αποκλίσεις των τιμών από τις αξίες αθροιστικά είναι μικρότερες του 3%. Πολλά χρόνια αργότερα ο Ricardo Bellofiore και ο Scot Carter ανακάλυψαν, μελετώντας το σχετικό αρχείο, ότι και ο νεορικαρδιανός οικονομολόγος του Cambridge, Pierro Sraffa, είχε την ίδια γνώμη. Το εύρημα αυτό έδειξε ότι η εργασιακή θεωρία της αξίας δεν είναι μόνο μια αφηρημένη θεωρία εκμετάλλευσης, είναι και μια θεωρία τιμών. Το τελευταίο αποτέλεσε τη βάση για την ανάλυση μιας σειράς φαινομένων του σύγχρονου καπιταλισμού αλλά και της τρέχουσας συγκυρίας από τον Anwar.
Βασική εφαρμογή είναι η θεωρία της άνισης ανταλλαγής στο διεθνές εμπόριο. Εξηγεί γιατί χώρες όπως η Ελλάδα, αν αφεθούν έρμαια σε ένα περιβάλλον ελεύθερου εμπορίου, όπως συνέβη από το 1992 και μετά, δεν πρόκειται αναγκαστικά να συγκλίνουν με τις αναπτυγμένες χώρες – τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, όπως διατείνονταν τα Μνημόνια. Το πιθανότερο είναι να αποκλίνουν, με τραγικές συνέπειες για τους μισθούς, όπως και έγινε. Είναι ένα ζήτημα που δεν περιορίζεται στην περιφέρεια της ΕΕ αλλά αφορά πλέον και την τύχη του όλου εγχειρήματος, αφού και ο πυρήνας της (Γαλλία, Γερμανία) βρίσκεται σε κρίση.
Ανάλογο σημείο εφαρμογής είναι η ερμηνεία μεγάλων καπιταλιστικών κρίσεων, όπως η κρίση του 2008. Ο λόγος είναι ότι η στενή συσχέτιση της εργασιακής αξίας με τις τιμές και συνακόλουθα των κερδών με την υπεραξία (απλήρωτη εργασία) εξηγεί την πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους και την εμφάνιση μεγάλων καπιταλιστικών κρίσεων (μακρών κυμάτων) περίπου κάθε 40 χρόνια. Ο Anwar έδειξε ότι αυτό το μοτίβο επιβεβαιώνεται με στοιχεία για τις ΗΠΑ και τη Βρετανία, στοιχεία που πηγαίνουν πίσω στις αρχές του 19ου αιώνα.
Η αποσύνδεση των μεγάλων κρίσεων από την πολιτική και το εποικοδόμημα, που ήταν η βασική σοβιετική ερμηνεία, αποδεικνύει την επικαιρότητα του μαρξισμού στη μετασοβιετική εποχή. Εξηγεί την κρίση του 2008 χωρίς να χρειάζεται να καταφύγουμε στην απολυτοποίηση φαινομένων, όπως η χρηματιστικοποίηση.
Το συμπέρασμα αυτό δεν αφορά μια εσωτερική συζήτηση των οικονομολόγων. Η διάρκεια και η επιμονή της κρίσης –κάτι που πολλοί, ακόμη και ετερόδοξοι, οικονομολόγοι δεν περίμεναν– εξηγούνται μόνο από την εσωτερική αντιφατικότητα του ποσοστού κέρδους και όχι από επιφαινόμενα, όπως η διόγκωση του χρηματοπιστωτικού τομέα.
Το τελευταίο παραπέμπει σε πολιτικές εντελώς διαφορετικές από τις πολιτικές λιτότητας που ακολούθησαν την κρίση. Σε ένα άρθρο του 2011, αναπτύσσοντας αυτήν την επιχειρηματολογία, ο Anwar είχε προδικάσει την αποτυχία αυτών των πολιτικών. Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι είχε προβλέψει, σχεδόν προφητικά στο ίδιο άρθρο, ότι η αποτυχία τους θα πυροδοτήσει γεωπολιτικές εντάσεις και ίσως και τον πόλεμο, θεωρώντας τον ως μια επιπλέον αντίρροπη τάση στην πορεία του ποσοστού κέρδους.
Προφανώς, τα παραδείγματα αυτά δεν εξαντλούν τη συνεισφορά του Anwar στην Πολιτική Οικονομία. Ενδεικτικά να προσθέσω τον συνδυασμό της μαρξιστικής θεωρίας της προσόδου με την τιμή του πετρελαίου, κάτι που εξηγεί την πορεία των τιμών του πετρελαίου πριν αλλά και μετά τον πόλεμο στον Κόλπο.
Το σημαντικό, κατά τη γνώμη μου, είναι η επικαιρότητα των επεξεργασιών του, που δίνουν τη δυνατότητα παρεμβάσεων οικονομικής πολιτικής ακόμα και σε καπιταλιστικές συνθήκες. Πρόκειται για ένα οπλοστάσιο για την εργατική τάξη και την Αριστερά.
