Απ. Αποστόλου στο “Π”: Τόνι Νέγκρι: Βιοπολιτική δημοκρατία
Του
ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ
Καθηγητή Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας
Ο Τόνι Νέγκρι, αναφερόμενος στον Μισέλ Φουκώ σχετικά με τη βιοπολιτική, ισχυριζόταν ότι «η μεγάλη προσπάθεια του Μισέλ Φουκώ να συσχετίσει το βιοπολιτικό και την υποκειμενικότητα ουσιαστικά δεν ολοκληρώθηκε ποτέ». Θα μπορούσαμε να πούμε, όμως, ότι η παρακαταθήκη του Μισέλ Φουκώ για τη βιοπολιτική είναι μεγάλη. Βιοπολιτική σημαίνει, κατά λέξη, διασταύρωση εξουσίας και ζωής. Γεννήθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα, σύμφωνα με τον Φουκώ. Αναφερόμενος ο Τόνι Νέγκρι στην παραγωγική βιοπολιτική, την ορίζει ως ένα σύμπλοκο εντός του οποίου λειτουργεί η συνύπαρξη οικονομικών, θεσμικών διοικητικών στοιχείων, ως συγκρότηση και οργάνωση της παραγωγικής υποκειμενικότητας.
Και αν ψάχνουμε να βρούμε τη σχέση μεταξύ εντολέα και εντολοδόχου στη δημοκρατία, μάλλον πλανιόμαστε, γιατί μάλλον αυτή υπήρχε κατά συνθήκη. «Εγίγνετό τε λόγω μεν δημοκρατία, έργω δε υπό του πρώτου ανδρός αρχή», μας φωνάζει ο Θουκυδίδης. Μάλιστα, ο Τόνι Νέγκρι τόνιζε ότι «ορισμένοι υποστηρίζουν ότι πρέπει να ανατρέξουμε στο μοντέλο της κλασικής ‘‘πόλης’’, αλλά αυτό δεν έχει καμιά σχέση με τη σύγχρονη αντίληψη της δημοκρατίας. Ο όρος δημοκρατία έχει καταστεί ανόητος γιατί της έχουν αφαιρέσει όλη την ισχύ». Για να μην αναφερθούμε εκτενέστατα στο ότι πλέον ζούμε στη μετα-δημοκρατία, δηλαδή, σ’ ένα πολιτικό σύστημα που, ενώ ρυθμίζεται από δημοκρατικούς θεσμούς και κανόνες, στην πραγματικότητα κυβερνάται και καθοδηγείται από μεγάλα λόμπι (π.χ. πολυεθνικές ή διεθνικές εταιρείες) και τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης. Επομένως, η εφαρμογή των δημοκρατικών κανόνων στην πολιτική, κοινωνική και οικονομική πρακτική, στην πραγματικότητα, σταδιακά εκκενώνεται. Σύμφωνα με αυτήν την πολιτική θεωρία, οι παραδοσιακές δημοκρατίες κινδυνεύουν να χάσουν μέρος των συστατικών τους χαρακτηριστικών υπέρ των νέων μορφών άσκησης εξουσίας, κυρίως ολιγαρχικών. Για να πούμε και κάτι επιπλέον, από τον Χάμπερμας και μετά υπάρχει ένα είδος κενού τρόμου σχετικά με το μέλλον των δημοκρατιών, έτσι όπως έχει αναδυθεί στις μελέτες των κοινωνιολόγων και των οικονομολόγων. Ο όρος «δημοκρατία» δεν αναφέρεται πλέον μόνος του, αλλά εφαρμόζεται μέσω προθέσεων, επομένως είναι συνηθισμένο να μιλάμε για μεταδημοκρατία ή αντιδημοκρατία.
Και το ερώτημα που θέτει ο Τόνι Νέγκρι είναι «ως ποιο σημείο η έννοια της βιοπολιτικής μπορεί να οριστεί με όρους δημοκρατίας;», απαντώντας πως η βιοπολιτική δεν έχει περιεχόμενα κλασικής συνταγματικής δημοκρατίας. Και όταν μιλάμε για βιοπολιτική, μιλάμε πρωτίστως για την πολιτική αναπαραγωγή των σύγχρονων κοινωνιών. Με σαφήνεια ο Τόνι Νέγκρι θα μας πει ότι «Βιοπολιτική είναι η προοπτική εντός της οποίας οι πολιτικοδιοικητικές πλευρές προστίθενται στις δημογραφικές διαστάσεις, έτσι ώστε να μπορούμε να συλλάβουμε τη διακυβέρνηση των πόλεων και των εθνών με ενιαίο τρόπο, μέσα στο συγκερασμό αφενός των ‘‘φυσικών’’ τρόπων ανάπτυξης και αναπαραγωγής της ζωής και αφετέρου των διοικητικών δομών που ασκούν έλεγχο πάνω της (εκπαίδευση, κοινωνική αρωγή, υγεία μεταφορές κ.λπ.)». (Toni Negri, «Exils», Edition Mille et Une Nuit 1998 – ελληνική μετάφραση «Εξορία», Εκδόσεις Μαύρη Λίστα, 1999).
Ο Τόνι Νέγκρι ερμηνεύει την αρνητική πλευρά της βιοπολιτικής στο μέτρο που εκείνη απαλλάσσεται από τη μορφή του «κράτους δικαίου», δηλαδή από εκείνη τη μορφή της πολιτικής θεωρίας των τελευταίων ετών, που, όπως τόνιζε ο Τόνι Νέγκρι, είχε αναδειχθεί σε αποκλειστικό υποκείμενο της Ιστορίας. Σε μια όμως εποχή όπως η σημερινή, όπου η διάρθρωση της παραγωγικής οργάνωσης και του κεφαλαίου σχεδόν ταυτίζονται, τότε η βιοπολιτική γίνεται παραγωγική βιοπολιτική ελέγχου. Η βιοπολιτική διαπερνά όλα τα κοινωνικά σύνολα και τις διοικητικές δομές και καταλήγει σε μια παραγωγική υπερ-δύναμη. Με άλλα λόγια, διαρρηγνύει όλα τα πλαίσια και διασπά όλες τις συνθέσεις, μετατρέποντας τις πολιτικοκοινωνικές επιφάνειες σε έναν λείο ορίζοντα, δίχως αιχμές και αντιφάσεις. Όταν η βιοπολιτική βάζει περιορισμούς στη βιοεπιθυμία, δηλαδή εκεί όπου οργανώνεται η ζωή, επινοεί και αντιστέκεται, τότε η βιοπολιτική έρχεται να επιβάλει τον έλεγχό της.
Ας πάρουμε ,όμως, ένα παράδειγμα στο οποίο δεν αναφέρεται ο Τόνι Νέγκρι, αλλά αποτελεί τη λεία επιφάνεια που εκείνος περιγράφει. Το ότι ισχύει στην μετανεωτερική εποχή μας η νιτσεϊκή σκέψη ότι «γεγονότα δεν υπάρχουν παρά ερμηνείες», επίσης ότι το στάδιο της πληροφοριακής υπερ-παραγωγής σ’ έναν κόσμο μιας πολυφωνικής χειραγώγησης, όπου συνωμοσιολογίες και γεγονότα δεν είναι παρά η ηχώ της φωνής του κυρίου (της εξουσίας), τότε η δημοκρατία δεν είναι τίποτε περισσότερο από μια μεταφορά της μεταφοράς.
ΤΟ ΠΑΡΟΝ
