Απ. Αποστόλου: Η πολιτική ως διαχείριση και η κοινωνία ως κατασκευή
«Οι ζωές μας θα είναι δικές μας μόνο αν τις κλέψουμε»
Wolfi Landstreicher
Του
ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ*
Καθηγητή Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ρώμης
Το κυρίαρχο πολιτικό σύστημα της εποχής μας δεν περιορίζεται στη διαχείριση της εξουσίας. Παράγει ταυτόχρονα έναν συγκεκριμένο τύπο ανθρώπου και έναν αντίστοιχο τρόπο αντίληψης της κοινωνικής πραγματικότητας. Η μεγαλύτερη, ίσως, επιτυχία του δεν είναι η οικονομική του αποτελεσματικότητα ούτε η θεσμική του σταθερότητα, αλλά η δυνατότητά του να παρουσιάζει ως φυσική κατάσταση αυτό που στην πραγματικότητα αποτελεί ιστορική και πολιτική επιλογή. Έτσι, ο ατομοκεντρισμός εμφανίζεται ως αυτονόητη μορφή ελευθερίας, ενώ στην ουσία αποτελεί το ιδανικό υπόστρωμα για την εμπέδωση του νεοφιλελεύθερου παραδείγματος.
Ο σύγχρονος πολίτης εκπαιδεύεται να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως μια αυτόνομη μονάδα που οφείλει να επιβιώσει μέσα από τον ανταγωνισμό, την ατομική ευθύνη και τη συνεχή αυτοβελτίωση. Η συλλογικότητα αντιμετωπίζεται ως εμπόδιο, οι κοινωνικές σχέσεις ως δίκτυα προσωπικής αξιοποίησης και η πολιτική ως εργαλείο ατομικής ανέλιξης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, βρίσκουν πρόσφορο έδαφος να αναπτυχθούν οι ποικίλες εκδοχές μιας εγωκεντρικής αυτονομίας, όπου η προσωπική επιτυχία μετατρέπεται σε μοναδικό μέτρο κοινωνικής αξίας.
Δεν πρόκειται για μια αυθόρμητη πολιτισμική μεταβολή. Πρόκειται για το αποτέλεσμα μιας βαθύτερης πολιτικής στρατηγικής. Το πολιτικό σύστημα λειτουργεί ως ένα πλέγμα αναπότρεπτης διαπλοκής συμφερόντων, οικονομικών αναγκαιοτήτων και θεσμικών εξαρτήσεων. Ταυτόχρονα, εμφανίζεται ως η μόνη δυνατή μορφή οργάνωσης της κοινωνίας, επιβάλλοντας τους δικούς του όρους ανάπτυξης. Κάθε πολιτική ή κοινωνική διαδικασία καλείται να προσαρμοστεί σε αυτούς τους όρους, ακόμη και όταν διεκδικεί να τους αμφισβητήσει. Η ίδια η διαφωνία συχνά ενσωματώνεται στο σύστημα ως ένα ακόμη διαχειρίσιμο στοιχείο της κανονικότητας.
Η σύγχρονη εξουσία, άλλωστε, δεν ασκείται αποκλειστικά μέσα από τους θεσμούς του κράτους. Αναπαράγεται μέσω σύνθετων τεχνικών κοινωνικής μηχανικής, αλγοριθμικών μηχανισμών, ψηφιακών πλατφορμών και υβριδίων τεχνικών συστημάτων με πολιτικές πρακτικές. Η επιτήρηση δεν εμφανίζεται πλέον μόνο ως καταναγκασμός αλλά και ως υπηρεσία. Η αξιολόγηση παρουσιάζεται ως αντικειμενικότητα, η διαρκής μέτρηση ως πρόοδος και η ψηφιακή διασύνδεση ως ελευθερία επιλογών. Έτσι, παράγονται νέες μορφές εξουσίας, περισσότερο διάχυτες, λιγότερο ορατές, αλλά εξαιρετικά αποτελεσματικές.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες συγκροτούνται και νέα πολιτικά υποκείμενα. Όχι πολίτες με συλλογική συνείδηση και ιστορική μνήμη, αλλά καταναλωτές πολιτικών αφηγήσεων, διαχειριστές της προσωπικής τους εικόνας και χρήστες μιας δημόσιας σφαίρας που ολοένα περισσότερο οργανώνεται από τους κανόνες της αγοράς και των ψηφιακών αλγορίθμων. Η πολιτική συμμετοχή αντικαθίσταται από την επικοινωνιακή κατανάλωση, ενώ η δημοκρατία κινδυνεύει να περιοριστεί στη διαχείριση εντυπώσεων.
Οι μεγάλες έννοιες της πολιτικής φιλοσοφίας, όπως το κράτος, η αγορά, η εξουσία, η ιδεολογία, δεν εξαφανίζονται. Αντίθετα, μεταφράζονται σε καθημερινές πρακτικές. Ενσωματώνονται στις συνήθειές μας, στους ρυθμούς της εργασίας, στις μετακινήσεις μας, στην αρχιτεκτονική των πόλεων, στην οργάνωση του χρόνου, ακόμη και στον τρόπο που επικοινωνούμε. Η εξουσία δεν επιβάλλεται μόνο με νόμους και θεσμούς, αλλά μέσα από τις ίδιες τις καθημερινές μας επιλογές, οι οποίες διαμορφώνονται από ένα περιβάλλον προσεκτικά σχεδιασμένων κινήτρων και περιορισμών.
Αυτό ακριβώς συνιστά τη μεγαλύτερη ιδεολογική επιτυχία του νεοφιλελευθερισμού. Δεν επιδιώκει απλώς να κυριαρχήσει στις κυβερνήσεις ή στις αγορές. Φιλοδοξεί να εγκατασταθεί στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και τους άλλους. Όταν ο ανταγωνισμός μετατρέπεται σε φυσικό νόμο, όταν η επισφάλεια θεωρείται προσωπική αποτυχία και όταν η κοινωνική ανισότητα παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα ατομικών επιλογών, η πολιτική παύει να είναι πεδίο σύγκρουσης διαφορετικών οραμάτων και γίνεται μηχανισμός διαχείρισης μιας υποτιθέμενης αναγκαιότητας.
Σε αυτό το περιβάλλον, η δημόσια συζήτηση φτωχαίνει. Οι ιδέες μετατρέπονται σε συνθήματα, οι έννοιες σε επικοινωνιακά προϊόντα και οι πολιτικές αντιπαραθέσεις σε τηλεοπτικά θεάματα μικρής διάρκειας. Ακόμη και οι πιο ριζοσπαστικές διακηρύξεις συχνά εξαντλούνται στην επικοινωνιακή τους διάσταση, για να ενσωματωθούν λίγο αργότερα στη ρουτίνα του πολιτικού κύκλου. Η πολιτική χάνει σταδιακά τον χειραφετικό της χαρακτήρα και μετατρέπεται σε μια διαδικασία διαχείρισης της καθημερινότητας χωρίς προοπτική κοινωνικού μετασχηματισμού.
Ωστόσο, η Ιστορία δεν γράφεται αποκλειστικά από τους μηχανισμούς της εξουσίας. Κάθε εποχή γεννά και τις αντιστάσεις της. Η ανασυγκρότηση της συλλογικής δράσης, η αναζήτηση νέων μορφών δημοκρατικής συμμετοχής και η επανανοηματοδότηση των κοινών αγαθών αποτελούν προϋποθέσεις για να ανακτηθεί η πολιτική ως πεδίο ελευθερίας και κοινωνικής χειραφέτησης. Διότι απέναντι σε έναν κόσμο που κατασκευάζει συνεχώς ατομικότητες, το ουσιαστικό πολιτικό διακύβευμα παραμένει η επανεφεύρεση της συλλογικότητας. Και ίσως εκεί βρίσκεται η πιο κρίσιμη πρόκληση της εποχής μας.
*Ο Απόστολος Αποστόλου είναι καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας και έχει διδάξει στα Πανεπιστήμια Παντείου, Πάντοβας, Μιλάνου και Ρώμης. Έχει γράψει 15 βιβλία στα ελληνικά και στα ιταλικά και έχει αρθρογραφήσει σε ελληνικά και ιταλικά έντυπα. Υπήρξε μέλος του Istituto di Politica, Perugia και επίσης μέλος της Accademia Adriatica di Filosofia «Italia Nuova».
